Bilimsel Tefsir Ekolü, Deliller ve Eleştiriler
Bilimsel İçtihadla Tefsir Ekolünün Tarifi
B
u ekolün taraftarları; birincisi, ayetleri tefsir ederken deneysel bilgilerden yardım almayı gerekli veya güzel görenler; ikincisi, Kur’an ayetlerinin büyük bölümünü deneysel bilgilerin yardımıyla tefsir edenlerdir. Fakat kimileri “bilimsel tefsir”i başka şekillerde de tarif etmiş ve sözkonusu iki özellikten yoksun olanları bilimsel tefsirin taraftarları arasında saymışlardır. Bilimsel içtihadla tefsir ekolünü ve bilimsel tefsirin hakikatini açıklığa kavuşturmak ve bu ekolün gerçek taraftarlarını tanımak için tariflerin incelenmesi faydalı ve etkili olacağından sözkonusu tanımları incelemeye başlayabiliriz.
“Bilimsel Tefsir” Tanımlarının İncelenmesi
1. Zehebi’nin Tanımı
Zehebi bilimsel tefsiri tarif ederken şöyle demiştir:
“İlmî tefsirden, Kur’an ibarelerinde ilmî ıstılahları hakim kılmayı, muhtelif ilimlerin ve felsefi görüşlerin çıkarılmasında Kur’an ibarelerinden yardım almayı kastediyoruz.”
Bu tarifi yaptıktan sonra bu tür tefsirlerin varlığını ve taraftarlarının çokluğunu açıklarken Kur’an’ın geçmiş ve gelecek bütün ilimleri kapsadığı görüşüne genişçe değinmiş, Kur’an’da dinî (itikadi ve ameli) ilimlere ilaveten, diğer dünya ilimlerinin de bulunduğunu söyleyen kimseleri bilimsel tefsirin taraftarları kabul etmiş ve Gazzali’yi, kendi zamanına kadar ilmî tefsiri destekleyen ve yaygınlaşmasına emek veren kimselerin en önemli ismi saymıştır. Bu iddiasına aşağıdaki görüşleri şahit göstermiştir:
1. Gazzali’nin naklettiğine göre bazı âlimler şöyle demiştir: Kur’an yetmişyedi bin ikiyüz ilim ihtiva etmektedir. Çünkü [onun] her kelimesi ilmîdir ve her kelimesinin zâhir, bâtın, had ve matlaı bulunduğundan bu ilimlerin sayısı dört katına çıkmaktadır.
2. İbn Mesud’dan bir söz rivayet edilmiştir: Öncekilerin ve sonrakilerin ilmini isteyen Kur’an üzerinde tedebbür etsin.
3. Şöyle demiştir: Bütün ilimler Allah’ın fiil ve sıfatlarına dahildir. Kur’an’da Allah’ın zâtı, fiilleri ve sıfatları şerhedilmiş ve o nihayetsiz ilimlerin tamamına işaret edilmiştir.
Bu ve benzeri dayanaklara istinat etmiştir.
Zehebi; ayetler, rivayetler ve haberlerle Kur’an’ın bütün bilgileri içerdiğine istidlal yapmış olması bakımından Suyuti’yi de ilmî tefsire inanmada Gazzali’nin takipçilerinden kabul etmiştir. Yine Ebu’l-Fadl Mursi’yi de Kur’an’ın bütün ilimleri içerdiği yönündeki bazı sözlerine dayanarak bilimsel tefsirin diğer taraftarları arasında saymıştır.
Daha sonra Şatıbi’yi, Kur’an’ın bütün ilimleri kapsadığını düşünmemesi ve öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini Kur’an’a nispet edenleri hatalı bulması nedeniyle bilimsel tefsire muhalif ve bu yöntemi inkar eden isim olarak zikretmiş, kendisi de Şatıbi’nin görüşünü tercih etmiştir.
2. Muhtesib’in Tanımı
Abdüsselam Abdülmecid Muhtesib de “bilimsel tefsir” tanımında şöyle demiştir:
“[İlmî tefsir], taraftarlarının Kur’an’daki ibareleri ilmî nazariye ve ıstılahlara mecbur bıraktığı ve bütün çabayı muhtelif ilimlerin mevzularını ve felsefi görüşleri Kur’an’daki cümlelerden çıkarmaya harcadıkları tefsirdir.”
Bu tanımın Zehebi’nin tarifinden farkı lafızdadır. Mana bakımından iki tarif arasında hiçbir fark yoktur. Bu sebeple yeni bir incelemeye ihtiyaç bulunmamaktadır.
3. Bekri’nin Tanımı
Emin Bekri onu tanımlarken şöyle demiştir:
“[İlmî tefsir] Kur’an’daki ilmî ıstılahlardan bahseden ve ondan muhtelif ilimleri ve felsefi görüşleri çıkartan tefsirdir.”
Bu tanım, birinci cümlede önceki iki tanımdan farklıdır. Çünkü Kur’an’daki ilmî ıstılahlardan sözedilmesi, ilmî ıstılahların Kur’an ibarelerine hakim olmasından ve Kur’an cümlelerinin bilimsel teoriler ve ıstılahlara mecbur bırakılmasından başka bir şeydir. Fakat Zehebi’nin tarifi incelenirken açıklananlar dikkate alındığında bu tanımın durumu da açıklığa kavuşmuş olacağından bu tanımın incelenmesi gözardı edilecektir.
4. Ebu Hacer’in Tanımı
Ahmed Ömer Ebu Hacer, Bekri’nin tanımını hatırlatmış ve onu bilimsel tefsirin tarifine en yakın tanım kabul etmiştir. Kendisi ise ilmî tefsiri şöyle tarif etmiştir:
“İlmî tefsir, müfessirin Kur’an ibarelerini ilmin ispatladığı şeyler ışığında anlamaya ve Kur’an’daki mucizelerin sırrını keşfetmeye çalıştığı tefsirdir.”
Eğer “ilim”den maksadı deneysel bilimler ise bu tanımın, bu bahiste konu edindiğimiz bilimsel tefsirin tarifine en yakın tanım olduğu söylenebilir. Tabii ki tanımdaki “و الکشف عن سر اسرار اعجازه” cümlesi izafidir. Çünkü Kur’an’daki icazın sırlarından bir sırrı keşfetme, bilimsel tefsirden ve deneysel bilginin bulguları ışığında Kur’an’ın ibarelerini anlamaktan hasıl olan bir sonuçtur ve Kur’an’daki cümleleri bilimin ispatladığı konular ışığında anlamaktan başka bir şey değildir ki tanımda belirtilmesine ihtiyaç olsun.
5. Fehd Rumi’nin Tanımı
Fehd b. Abdurrahman Rumi, bilimsel tefsirin bazı tanımlarını zikrettikten sonra en kapsayıcı ve toparlayıcı tanıma yakın olanı şu tarif kabul etmiştir: