Bismillah
ŞİA’DA DUA EDEBİYATI
Resul Caferiyan
Makalenin Özeti
Bir boyutuyla insan ruhunda diğer boyutuyla ilahi dinlerin irfani derinliklerinde kökleri bulunan dualar, dini metinlerin bir bölümünü teşkil ederler. Bu bölüm İslam dininde, özellikle de on iki imam Şiiliğinde gayet geniş bir zemine sahiptir.
Bu makale, Şii dua edebiyatının şekillendiği tarihsel aşamalar ve gelişim süreçlerini konu edinmektedir.
Birinci aşama ilk dua kitabının yazıldığı tarihten Şeyh Tusi dönemine, ikinci aşama Şeyh Tusi’den İbn-u Tavus dönemine, üçüncü aşama İbn-u Tavus’tan Kef’emi dödnemine, dördünücü aşama Kef’emi’den Hacı Şeyh Abbas Kummi’nin Mefatihu’l Cinan dönemine kadar devam etmiştir. Makalenin sonunda ise kısacada olsa şu konular da ele alınmıştır: Ehl-i Sünnet ve dua, Sufiler ve dua edebiyatı ve en son Fars dilinde yazılmış en eski metinlerden olup basım aşamasında bulunan “Nüzhetü’z Zahid Nühzetü’l Abid” kitabının tanıtımı.
Şia’da Dua Edebiyatı
Şia edebiyatında duanın çok yüce bir konumu vardır. Şia edebiyatının bu bölümünün, bu düzeyde ön plana çıkmış olmasının nedeni, Masum İmamlar (as) ve onların ihlas eri taraftarları arasında züht ve irfanın yaygınlığıdır. Şia kültüründe duaya verilen önem, duanın oldukça belirgin bir konum elde etmesi ve Şii kültür havzalarında bu doğrultuda birçok eserin ortaya çıkmasına sebep olmuş ve Şia edebiyatını zenginleştirmiştir.
İslam kültüründe dua metinlerinin inşası Kur’an’la başlar ve Allah Resulünden rivayet olunan dualarla daha geniş bir alana yayılır. Ehli Sünnet, dua hususunda bu alanla yetinirken Şia nezdinde İmamlar, Kur ’ani marifete vukufları ve Allah Resulünün mektebinde gördükleri özel eğitimlerden aldıkları ilhamla sayısız dua metninin kaynağı olarak tanınırlar.
Şia’da duanın ortaya çıktığı ilk aşama, Tevhid ehlinin efendisi Ali. B. Ebi Talib’ten (as) elimize ulaşan dualardır. Ki tarihin tanıklığıyla yeryüzü, züht ve ibadette ondan daha büyüğünü görmemiştir. Daha sonraki aşamalarda, o hazretin masum evlatları bu arifane hareketin öncüleri olmuşlardır. Onlardan elimize ulaşan Arefe Duası, Sahife-i Seccadiye ve benzeri dualar, bu edebiyatın Şia kültürü içerisindeki güçlü konumunun canlı tanıklarıdır. Özellikle Sahife-i Seccadiye, Şia dua edebiyatında çok yüce bir konuma sahiptir. Biz bu makalede, bu duayı ele almadık. Zira sadece bu duanın elimizdeki nüshaları ve şerhlerini kaleme alacak olsak elinizdeki makalenin iki misli yer tutardı.
Dua Edebiyatının Sahası
En genel çerçevesiyle dua kitapları birkaç gruba ayrılabilir:
Birinci grup, sadece dualardan oluşur. Bu kitaplar, derleyenlerinin öngördüğü tertip üzere olup haftanın günleri, aylar ve yıllara mahsus duaları içerecek şekilde konu eksenli düzenlenmiş kitaplardır.
İkinci grup, dua adabı ile ilgili kaleme alınan kitaplardır. Örneğin Seyyid Muhammed Bakır b. İsmail Hatunabadi’nin (ö. 1120) “Dua Adabı” kitabı bu cümledendir. (Fihrist-i Mar’aşi, No: 660)
Üçüncü grup, bir şekilde tılsımlarla dair konularla ilgili olup bazı ta’vizler (korunma duaları) ve benzeri dualardan oluşmaktadır.
Dördüncü grup, “İstihare” ile ilgili kitaplardır. Bu eserlerin dua kitapları arasında anılmasının nedeni, İstihare esnasında okunacak duaların tafsilatlı bir şekilde bu kitaplarda yer almasıdır; daha da önemlisi istihare de zaten bir tür duadır. Örnek olarak İbn-u Tavus’un “Fethü’l Ebvab”, Merhum Meclisi’nin “Mefatihü’l Gayb” Hatunabadi’nin Miftahü’l Ferec (Fihrist-i Mar’aşi, No: 4424) ve Muhammed Hüseyin b. Kazım Alevi’nin “Minhacü’l Mustehir” (Fihrist-e Daneşgah, no: 3788) kitapları gösterilebilir.
Beşinci grup, Allah Resulü (saa) ve Ehli Beyti’ne (as) Salavat başlıkları altında kaleme alınmış ve dua kapsamında değerlendirilen kitaplardır.
Altıncı grup, ziyaretlerle ilgili dua kitapları olup ilk günden itibaren dua kitapları eklenen eserlerdir. Bu kitaplar “El Mezar” ve benzeri başlıklarla anılmaktadırlar. Şeyh Saduk, Şeyh Müfid ve Şia âlimlerinden bir grup bu bapta kitaplar kaleme almışlardır. Bu cümleden Ebu’l Kasım Cafer b. Muhammed İbn Kuluveyh’in (ö.360) Kamilu’z Ziyare ve son dönem ulemadan Allame Meclisi’nin Tuhfetu’z Zair kitapları örnek gösterilebilir. Hatırlatmak gerekirse, dua ve ziyaret kültürü büyük ölçüde iç içe bir mahiyete sahip olup dua ve ziyaret metinleri genellikle yan yana yer almışlardır. Bir diğer örnek Ebu’l Hasan Ahmed B. Muhammed B. Ahmed B. Davud Kumi’nin (ö. 368) Kitabu’z Ziyarat Ve’l Fedail kitabıdır ki bu kitap İbn-u Tavus’un elinde bulunup “İkbal” ve “Misbahu’z Zair” kitaplarında bu eseri anmıştır. Mevcut kitaplar içerisinde dua ve ziyaret metinleri öylesine iç içe bir şekilde tasnif edilmişlerdir ki bunları birbirinden ayırmak gayet müşküldür.
Şimdi birkaç aşama çerçevesinde Şii dua metinlerini gözden geçirip her bir aşamaya mahsus en belli başlı kitapları incelemeye çalışacağız:
Şeyh Tusi Öncesi Şii Dua Metinleri