Mahiyetin Cevher (Töz) ve Araz (İlinek, İlinti) Olarak Taksimi ve Bunların Cinslerinin ve Türlerinin Açıklanması
Vâcibu’l-Vücûd (Zorunlu Varlık) Konusu: Burada yaratılış mebdeinin Zât’ının ispatından, birliğinden, sübûtî ve selbî sıfatlarından, fiillerinin hususiyetlerinden, evrenin, Yaratıcısıyla olan ilişkisinden, evrende hâkim olan sağlam/kuvvetli düzenden ve varlıklar arasındaki tertipten söz edilmektedir.
Sadrülmüteellihîn’in felsefî konularının sıralaması diğer filozofların felsefî konularının sıralamasından pek de farklı değildir. Hatta kendisinin de açıkladığı gibi, çoğu kez diğerlerinin yöntemi ve bakış açısıyla konuşmuştur. Ancak onun felsefenin temel meselelerindeki derinliği (vücûdun asaleti, birliği ve dereceliliği) başarısının sırrını oluşturmuş, ona felsefenin başyapıtlarını sunmayı nasip/armağan etmiştir. Cevheri hareket nazariyesi ve buna bağlı diğer konular, âmilin zamansal hudûsu, âkil ve makûlün birliği, “tüm şeylerin basîtu’l-hakîkası” kuralı, “imkân-ı eşref” kaidesi ve sözlerinin satır aralarından ulaşılan diğer perspektifler buna bir örnektir.
Sadrülmüteellihîn’in Telif Eserleri
Sadrülmüteellihîn’den geriye pek çok telif eser kalmıştır. Bunların genelinde ya da bir bölümünde şer‘ ile akıl ve zevk ile burhan arasında bir uzlaşı meydana getirdiği o özel yöntemini takip etmiştir. Bu eserlerin, onun hayatının ikinci ve üçüncü evrelerine ait oldukları açıktır.
Esfâr-i Arbaa der Hikmet-i İlâhiye olarak bilinen Hikmet-i Müteâliye (4 cilt)
Mebde ve Meâd
Şevâhid-i Rubûbiyye
Meşâ‘ir der Mebâhis-i Vücûd
Hikmet-i Arşiyye
Şerh-i Hidâyet-i Esîriyye
Hâşiye-i İlâhiyât-i Şifâ
Hâşiye-i Hikmet-i İşrâk
Hâşiye-i Revâşih-i Mîr Dâmâd
Risâle-i İttihâd-i Âkil ve Makûl
Risâle-i İttisâf-i Mâhiyet bi’l-Vücûd
Mebde-i Vücûd-i İnsân
Risâle der Tasavvur ve Tasdîk
Risâle der Cebr ve Tefvîz
Risâle der Hudûs-i Âlem
Risâle der Haşr
Risâle der Sereyân-i Vücûd
Risâle der Kazâ ve Kader
Risâle der Teşahhüs
Risâle-i Tarhu’l-Kevneyn
Risâle-i Mesâil-i Kudsiyye
Risâle-i Mefâtîhu’l-Gayb
Risâle-i İksîru’l-Ârifîn
Risâle-i Vâridât-i Kalbiyye
Kavâid-i Melekûtiyye
Tefsîr-i Sûre-i Hamd
Kesr-i Esnâm-i Câhiliyye
Tefsîr-i Sûre-i Bakara (tamamlanmamış)
Tefsîr-i Âyete’l-Kürsî
Tefsîr-i Âye-i Nûr
Tefsîr-i Sûre-i Vâkı‘a
Tefsîr-i Sûre-i Yâsîn
Tefsîr-i Sûre-i Târık
Tefsîr-i Sûre-i Hadîd
Tefsîr-i Sûre-i Cum‘a
Tefsîr-i Sûre-i A‘lâ
Tefsîr-i Sûre-i Duhâ
Tefsîr-i Sûre-i Zilzâl
Şerh-i Usûl-i Kâfî
Risâle der Şerh-i Hadîs-i “En-nâsu niyâmun fe-izâ mâtû intebehû”
Esrâru’l-Âyât
Hâşiye ber Tefsîr-i Beydâvî
Hâşiye-i Tecrîd
Hâşiye ber Şerh-i Tecrîd-i Kûşçî (Ali Kuşçu)
Hâşiye-i İmâmet
Hâşiye ber Şerh-i Lum‘a-i Dımeşkıyye
Hâşiye ber Şifâ ve Şerh-i Hikmetü’l-İşrâk adlı iki kitap da ona nispet edilmiştir. Yine Sırru’n-Nokta adlı bir risale ve “Dağları görür, onları hareketsiz sanırsın. Oysa onlar bulutlar gibi hareket ederler” âyetinin tefsiri de Sadrülmüteellihîn’e nispet edilmiştir ki, kapsadıkları konuların türüne bakıldığında bu nispetin sıhhati konusunda söylenecek çok şey vardır.
Muhammed Hüseyin Tabâtabâî
Kum, 1340 (Hicrî Şemsî)
http://erfanvahekmat.com/a/2a