Ma’sum İmamların Tefsirinden İncelikler
Muhammed Hadi Marifet
Hazırlayan: Abdullah Turan
Özet
E
hl-i Beyt imamlarının, Kur’an-ı Kerim’in tefsiri hususunda üstlendikleri rol, bu yüce kitabı doğru ve sağlam üsullere dayanarak kapsamlı bir şekilde ve derince inceleyip hikmetli manaları çıkarmanın yol ve yöntemini öğretme olmuştur. Zira Kur’an ayetlerinin manalarını kavrayıp hikmetli manaları onlardan çıkarmanın birçok incelikleri vardır ki, onlardan gaflet etmek, Allah Teala’nın kasdetmiş olduğu üstün ve asıl manalardan uzak kalmaya sebep olur.
Şüphesiz ki Ehl-i Beyt (as), Kur’an’ın manasını anlamada, şeriatın hedefini ortaya koymada diğer insanlardan daha üstün, daha yetenekli idiler. Zira Kitab’ın varisleri, onu halka iletenler ve ayetlerin nüzul sebepleri ve tevillerini hakkıyla bilenler onlardı.
Ehl-i Beyt’ten rivayet olunan tefsirler, selef ve haleften hiç kimsenin onlar gibi derin bir görüşe sahip olmadığına dair en açık delili oluşturmakta, dinde en büyük merciilik makamının onlara ait olduğunu kanıtlamaktadır. Kur’an-ı Kerim’in zahiri ve batıni manalarını tefsir etmek ise bunun bir bölümüdür.
Şimdi Ehl-i Beyt imamlarının (as) Kur’an’ın zahiri tefsirindeki inceliklerden bazılarını aktarmaya çalışalım:
Başı Mesh Etmek
Kur’anı Kerim’in “vemsehu bi ruusikum” (başınızın bir kısmını meshediniz) ayeti ile ilgili olarak İslam bilgini Ebu Cafer Kuleyni, Zurare’ye isnaden şu rivayeti nakletmiştir:
“Zurare, İmam Bâkır’a (as): “Başın bir kısmını meshetmeyi nereden bildiğinizi bana söyler misiniz...?” diye sordu.
İmam Bâkır (as) tebessüm ederek şöyle buyurdu: “Ey Zurare, bunu Allah’ın Resulü buyurmuş ve Kur’an’da da bu şekilde inmiştir. Allah Teala şöyle buyurmuştur: “feğsilu vücuhekum” (yüzünüzü yıkayınız). Bundan yüzün her tarafının yıkanması gerektiğini anlıyoruz. Daha sonra şöyle buyurmuştur: “ve eydiyekum ilel merafik” (ve ellerinizi dirseklere kadar). Ardından sonra buyurumuştur ki: “vemsehu bi ruusikum...” (başınızın bir kısmını meshediniz.) “Bi ruusikum” dediğinde “ba” edatının taşıdığı anlamdan başın bir kısmının meshedilmesi gerektiğini anlıyoruz.”
Yani “el Gasl ve el Mesh” kökleri müteaddi olup, “Mesehehu meshen” (onu meshetti) “Gaselehu gaslen” (onu yıkadı) denilmesi sahih olduğu halde, Allah Teala onu değiştirerek rabıt (bağlaç) olan “ba” harfini, yüklem ve nesne arasına getirmiştir. Cümlenin zahirindeki bu fazlalık, manadaki bir fazlalığa işaret etmektedir. Çünkü kelimelerin fazla oluşu mananın fazla oluşuna delalet eder.
İmam Bâkır (as) da burada “ba” harfinin meshedilecek yerin bir bölümünü ifade ettiğini istinbat etmekle bu ince noktaya işaret etmiştir. Zira eğer yüzün yıkanmasında olduğu gibi burada da, “vemsehu ruusekum” (başınızı meshedin) denmiş olsaydı, başın her tarafını meshetmek gerektiğini ifade ederdi. Ama “vemsehu bi ruusikum” buyurulunca, bundan sadece ıslak elle başın bir kısmını (ön kısmını) meshetmek gerektiği anlaşılmaktadır.
Demek ki, Allah Resulü’nün (saa) sözünden başka, ayeti kerimedeki “ba” harfi de, bize mesh hükmündeki bu hususu anlatmak için yeterlidir. Ama bu anlam bazılarının zannettiği gibi “ba” harfinin “teb’iz” anlamında (bir bölümü ifade etmek için) kullanılmış olduğundan değildir. Aksine, cümlenin yapısı ve zahirde gerekli olmayan bir şeye cümlede yer verilmesiyle oluşan özel terkip, “teb’iz” manasını, yani başın bir kısmını meshetmenin gerektiğini ifade etmektedir. O halde “teb’iz”, cümlenin hepsinden anlaşılmaktadır, “ba” edatından değil. Çünkü “teb’iz” anlamı “ba” edatının manalarından biri değildir, öyleyse bazılarının “ba” harfinin “teb’iz” manasına gelmesi hususundaki münakaşaları yerinde değildir.Şeyh Muhammed Abduh bu konuda şöyle diyor:
“Bazı âlimler “ba” harfinin “teb’iz” manasına gelmesini eleştirmiş, bazıları mutlak olarak “ba” harfinin “teb’iz” anlamını ifade ettiğini ileri sürmüş, bazıları da istiklali olarak “teb’iz” manasına gelmeyip “ilsak” manasının zımnında “teb’iz” manasını da ifade ettiğini söylemişlerdir.”
Şeyh Abduh sonra şöyle devam ediyor:
“Gerçek şu ki, “ba” edatı, “teb’iz” ve “alet” anlamına değil “ilsak” anlamına gelmektedir. Ve “mesehe bi keza” ve “mesehe keza” tabirlerinin anlamlarında, aslen Arap olan kimsenin anladığı anlam itibara alınmalıdır. Aslen Arap olan birisi ise, “mesehe bi re’sil yetim” veya “mesehe bi unukil feres” veya “mesehe bi sakihi” veya “mesehe bir rükn” veya “bil hacer” ibarelerinden, yalnızca” “elini onun üzerine çekti” manasını anlıyor. Artık bundan, mesheden kişinin bütün elini çektiği, baş, boyun, ayak, Rükün ve Hacerül Esved’in her tarafının meshedildiği anlaşılmıyor. Bu anlam, Arapça bilen herkesin mezkûr ibarelerden anladığı bir anlamdır. “Fe tafika meshen bis suki vel a’nak” (Sonra da onların bacaklarını ve boyunlarını meshetmeye başladı.) ayetinde de seçkin görüş, el ile meshetmesidir, kılıç ile değil. Şairin:
“Fe lemma kazeyna min kulli hacetin Ve mesehe bil erkani men huve masihün”
(Mina’da ibadetlerimizi bitirip, Meshedenler de rükünleri meshettikten sonra...)