Altıncı asra kadar Şii ve Sünni kaynaklarda İmam Hasan’ın Muaviye ile yaptığı barışın maddelerine ilişkin rivayetlere dair mukayeseli bir değerlendirme
Said Kazımi
Seyyid Hüseyin Fellahzade
Özet
İslam tarihinin en önemli olaylarından biri, belki de en önemlisi İmam Hasan’ın (AS) Muaviye bin Ebu Süfyan ile barışıyla ortaya koyduğu siyasi eylemdir. Bununla ilgili mevcut rivayetlerdeki en temel sorunlardan biri, barış anlaşmasının maddelerine ilişkin haberlerdeki farklılıklar ve çelişkilerdir. Araştırmacılar, bu alanda güvenilir haberleri elde edebilmek için çeşitli yöntemler kullandılar; ancak öyle gözüküyor ki onun içeriğindeki maddeler ve taahhütlerin tahlili konusunda mezhepler arası mukayeseli araştırma yöntemi – ki muhtemelen barışla ilgili bilgiler aktaranların ve tarihçilerin mezhebi eğilimlerine hakim olan farklılık ve karmaşanın önemli bir kısmını oluşturuyor – şimdiye kadar kullanılmamıştır.
Bu makale mezhepler arası mukayese yöntemini kullanarak barış anlaşmasının maddeleri ile ilgili haberlerin tahlilini yapmaya çalışıyor; ayrıca birbiriyle uyumlu haberleri elde ederek ve haberlere hakim olan aykırılıkları ortadan kaldırarak ihtilafların bulunmasında tarihçilerin mezhebi haberlerinin ne ölçüde rol oynadığını değerlendiriyor. Nihayet incelemeler şunu gösteriyor ki haberlerin tarihçilerin verdiği mezhebi haberler doğrultusunda ele alınması, onlara hakim olan aykırılıkları ortadan kaldırmakta ve elbette barışın Şii ve Sünni tarihçiler açısından ciddi farklılıklar içerdiğini ortaya koymaktadır.
Anahtar kelimeler:
Şiilik tarihi, mukayeseli tarih, İmam Hasan (AS), barış, barışın maddeleri, Muaviye bin Ebu Süfyan.
Mukaddime
Barışla ilgili aktarılan haberlerden çıkan sonuç şudur: Hasan bin Ali (AS) babası Ali bin Ebu Talib’in (AS) şehit edilmesinden sonra Kufelilerin biatıyla hilafete seçildi. (Ebu’l Ferec İsfahani, 62; Müfid, 1413, c. 2, s. 8; İbn A’sem, 1411, c. 4, s. 283.) Biat alma sona erdikten sonra o, hükümetle ilgili çalışmalarına başladı. İlk adım olarak askerlerinin sayısını arttırdı. (Ebu’l Ferec İsfahani, 64) İmam Hasan (AS) ayrıca yöneticiler ve valiler atadı ve şehirlere gönderdi. (Müfid, 1413, c. 2, s. 9; Mesudi, 1409, c. 2, s. 426) Muaviye’yi kendisine biat etmeye çağırdı. Ayrıca İmam Hasan (AS) ile Muaviye arasında ayrıntılı yazışmalar oldu. Bazı kaynaklarda bu yazışmaların ayrıntılarına yer verildi. (İbn A’sem, 1411, c. 4, s. 284; Müfid, 1413, c. 2, s. 9; Ebu’l Ferec İsfahani, 63) Muaviye’nin isyanı ve diretmesiyle karşılaşınca da onu savaşla tehdit etti. (Müfid, 1413, c. 2, s. 9 – 10; Ebu’l Ferec İsfahani, 63) Aynı zamanda onun casuslarını tespit edip öldürttü. (Müfid, 1413, c. 2, s. 9; Ebu’l Ferec İsfahani, 62) Ancak Kufelilerin gevşekliği ve tembelliği sebebiyle Muaviye’nin isyanına karşı ordu donatamadı. (Müfid, 1413, c. 2, s. 10; İbn Şehr Aşub, 1378, c. 4, s. 33; Tabersi, 1390, c. 2, s. 290) Özellikle Ubeydullah bin Abbas’ın beraberindeki bir toplulukla birlikte ihanet etmesi Kufe ordusunda bozguna sebep oldu. Ayrıca Kufeli liderlerden birçoğu Muaviye’ye bağlılık bildirdi; Muaviye’nin casuslarının faaliyetleri ve yaydıkları söylentilerle birlikte İmam Hasan’ın (AS) ordusu darmadağın oldu. Kufe ordusunun bir kısmı İmam Hasan’a karşı isyan etti ve onun çadırlarını bile yağmaladı. Seccadesini ayaklar altına alıp cübbesini omuzundan çektiler; onu darp edip yaraladılar. (Ebu’l Ferec İsfahani, 71, 72; Müfid, 1413, c. 2, s. 11 – 12 ; İbn A’sem, 1411, c. 4, s. 287.) Nihayet İmam Hasan, ordusunun komutanlarının ihaneti sonrasında askerlerinin vefasızlığı ve aptallığıyla karşılaştı. Muaviye ile savaşta kendisine yardım edecek kimseyi bulamadı ve yalnız kaldı. Sonuç olarak da mecburen Muaviye ile barış yaptı; birtakım tavizler alarak hükümeti Muaviye bin Ebu Süfyan’a bıraktı.
Doğal olarak tarihi olayları, aktarılan haberlerin penceresinden ele alıp araştırmak ve onların nasıl gerçekleştiğini inceleyerek gerçeği kavramak gerekir. Ancak maalesef olaylarla ilgili aktarılan haberlerdeki ihtilaflar ve çelişkiler, onların değerlendirilmesini zorlaştırıyor. Öyle gözüküyor ki İmam Hasan Mücteba’nın Muaviye bin Ebu Süfyan’la yaptığı barış ile ilgili haberler, böyle bir niteliğe sahiptir. Bir başka deyişle barışın boyutlarıyla ilgili olarak Şii ve Sünni kaynaklardaki haberler, çeşitli ihtilaflara sahiptir ve bu da olayın aslının doğru bir şekilde anlaşılmasını zorlaştırıyor.