Hadis Metni Kritiğinde Akli Yöntemin Kullanımı
Dr. İbrahim Fethullahi
Özet
Hadis kritiğinde çeşitli yöntemler bulunmaktadır. Hadis kritiğindeki yöntemlerden biri onların senetlerinin incelenmesidir. Buna hadis senedinin kritiği denir. Hadisin senedinin sıhhati tek başına onu kabul etmeyi gerektirmez. Aynı şekilde hadisin senedinin zayıf olduğunun ispatı da onun bir kenara bırakılmasını gerektiren bir ölçüt değildir. Dolayısıyla hadisin senet kritiğine ilaveten başka yöntemlere de ihtiyaç vardır. Bu yöntemlerden biri de hadisin metninin kritiğidir ki bu da nakli ve akli delillere göre yapılır. Bu makalede hadis senedi kritiğinin yöntemlerine işaret ederek akli ne nakli esaslara göre hadis metni kritiğinin ölçütlerini ele alacağız. Akli delillerden kasıt, akıl ve akılla ilgili olan diğer karinelerdir.
Anahtar kelimeler: Kritik- senet eksenli kritik- metin eksenli kritik- nakli deliller- akli deliller- rical- diraye- mureccehat- metnin lafız kritiği
Giriş
Alimler, hadis kritiği ve değerlendirmesi için çeşitli ölçütler koymuştur. Bu ölçütlerden bazıları, hadisin senedinin kritik edilip incelenmesiyle bazıları da hadis metninin kritiğiyle ilgilidir.
Bu sebeple denilebilir ki hadis kritiği yöntemleri iki çeşittir:
1. Hadis senedi kritiği
2. Hadis metni kritiği
1. Hadis Senedi Kritiği
Hadis senedi kritiğinde hadis ravilerinin durumları, ravi zincirinin bağlantılı veya kopuk olması gibi hususlar göz önünde bulundurularak hadis incelemesi yapılır. Araştırmacıya bu yöntemde yardımcı olacak ilimler şunlardır:
a) Hadis rical ilmi
b) Hadis dirayet ilmi
Rical İlminin Tanımı
Rical ilminden kasıt, Şeyh Ağa Bozorg-i Tehrani’nin tanımına göre şöyledir:
“Hadis ravilerinin durumlarından ve niteliklerinden bahseden ilimdir. O nitelikler, onların söylediklerinin kabulünde veya reddinde belirleyicidir.” (Tehrani, 10/80)
Dirayet İlminin Tanımı
Şeyh Ağa Bozorg-i Tehrani’nin tanımına göre dirayet ilminden kasıt şudur:
“Senetle ilgili durumlardan ve sorunlardan bahseden ilimdir. Senet, hadis metninin ulaştığı yoldur. Birçok kişi, hadis metnini birbirinden nakleder böylece metin bizim elimize ulaşır.” (Tehrani 8/54)
Rical İlmiyle Dirayet İlminin Farkı
Halihazırda dirayet, metin bilgisi değil, senet bilgisidir. Bu yönüyle onun konusu, rical ilminin konusu ile birleşmiştir. Yalnız aralarında şu fark vardır: Rical ilminde ravilerin güvenilirliği ve zayıflığı tek tek incelenir; ama ravilerin birbiriyle ilişkileri dikkate alınmaz. Buna karşın dirayet ilminde ravilerin birbiriyle ilişkisinin nasıl olduğu incelenir sonuçta da senedin birbirine bağlı olarak kesintisiz bir şekilde gelişi (ittisal) ile kopuklukları (inkıta) ele alınır. (Maarif, 45)
Hadisin Senet Kritiğinin Yeterli Olmaması
Hadis kritiği yöntemlerinden birinin onların senetlerinin incelenmesi olduğu söylendi. Bu tür kritiğe hadisin senet kritiği denir. Bu yöntemde hadisçiler hadisin senedinin zayıflığından veya sıhhatinden söz ederler. Hadisin senet kritiğinde sözü söyleyene güvenin ortadan kalkmasına neden olan ve sonuçta da hadisi zayıf kılan hususlardan bahsedilir. Bir hadisin senedini zayıf kılan en önemli etkenler, ravinin şahsiyetine güvenilmemesi ve onu nakledenlerin silsilesindeki kopukluktur. (Mamakani, 1/177/178) Burada şu soru gündeme geliyor: Acaba bir hadisin senedinin zayıflığı ispat edildiğinde o hadis bir kenara bırakılabilir mi? Buna cevaben denilebilir ki: Kesinlikle bir hadisin senedinin zayıflığı, o hadisin mutlak surette reddi için dayanak yapılamaz. Bir başka ifadeyle bir hadisi sırf senedinin zayıflığını esas alarak bir kenara bırakmak, akıllıca değildir ve bu, yeterli bir delil olarak da gözükmemektedir. (el-Hasani, s. 294-295)
Aynı şekilde bir hadisin senedinin sıhhati de tek başına o hadisin Peygamber ve Ehlibeyt'inden (a.s) sadır olduğunun açık ve kesin bir kanıtı olamayacaktır. Yani hadisin senedinin sahih olması halinde de salt senedinin sıhhatine dayanılarak o hadisin kesin olarak Masumlardan (a.s) sadır olduğu söylenemez. Sadece mütevatir hadislere kesin gözüyle bakılabilir. (Mamkani, 1/88) Çünkü tarih boyunca sahih senetlerle hadis uyduran zeki hadis uydurmacıları çıkmıştır. Birazcık bir araştırmayla zahiren senedi sahih ama uydurma kabul edilen hadisler bulabilmek mümkündür.
İşte bu sebeple senet kritiğine ek olarak hadislerin kritiği ve incelenmesi konusunda başka yöntemlere de ihtiyacımız vardır. Bu yöntemlerden biri de hadislerin metin kritiğidir. Bu da kendi içinde bazı alt bölümlere ayrılır.
2. Hadis metninin kritiği
Hadis metninin kritiğinden kasıt, bir hadisin senedi ve senet zincirindeki devamlılığı dikkate alınmaksızın incelenmesidir. Bu incelemede yalnızca hadisin metni esas alınır. Hadis metninin kritiği için birtakım ölçütler bulunmaktadır. Bu ölçütleri iki kısma ayırmak mümkündür.
a) Nakli ölçütlere göre hadis metni kritiği (Kitap ve sünnet)
b) Akli ölçütlere göre hadis metni kritiği
a) Nakli Ölçütlere Göre Hadis Metni Kritiği (Nakli Deliller)