Bir hadis metninin kitap ve sünnet esaslarına göre incelenmesine nakli yöntem denir. Bazı nakli ölçütleri aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür.
1. Kur’an’la Çelişmemesi
Hadis metninin Kur’an esas alınarak değerlendirilmesi, en önemli metin kritiği ölçütlerinden biridir. Nitekim Hz. Peygamber’den (s.a.a) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir.
"Size bir hadis ulaştığında onu Allah’ın kitabına ve benim sünnetime uygulayınız. Eğer onu Allah’ın kitabına ve benim sünnetime uygun bulursanız o hadisi alınız, eğer Allah’ın kitabına ve benim sünnetime aykırı bulursanız o hadisi bırakınız." (Meclisi, 6, 50/80)
Dolayısıyla metin değerlendirmesinde bir hadisin kabul edilmesinin ölçütlerinden biri, onun Allah’ın kitabıyla uyumlu olmasıdır. Bu durumda Kur’an’la çelişen hadisler kabul edilebilir değildir. Örneğin "Veledu’z- zina la yedhulu’l cenne ila seba ebna/ Velidi zinanın yedi ceddi cennete girmeden,o cennete giremez.’’ cümlesinin hadis olduğu iddia edilmiştir. Ancak bu, Kur’an-ı Kerim’in şu ayetiyle açık bir şekilde çelişmektedir:
وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى
"Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez." (Fatır:18)
Dolayısıyla bunu bir hadis olarak kabul etmek mümkün değildir. (Şaneçi, 125)
2. Sünnetle Çelişmemesi
Hadis metni değerlendirmesinde diğer ölçütlerden biri de onun güvenilir hadislere tatbik edilmesidir. Daha önceki ölçütte gördüğümüz gibi hadisin Kur’an ve sünnete tatbik edilmesi zikredilmiştir.
İmam Rıza (a.s) bu konuda şöyle buyuruyor:
"Biz Allah’tan ve peygamberden hadis söylüyoruz. Filandan veya falandan nakletmiyoruz ki sözlerimizde çelişki olsun. Bizim son kelamımız, ilk kelamımız gibidir. İlk kelamımız da son kelamımızı teyit eder. O halde eğer biri gelip de size bundan başka bir şey rivayet ederse sözünü ona iade edin." (Meclisi, 62, 249/2)
Peki diğer hadisleri kendisine tatbik edeceğimiz hadislerin ölçütü nedir? Alanında uzmanlar, bu konuda ölçüt olacak hadisin kendisinin mütevatir olması gerektiğini söylemiştir. (Subhani, 60/61)
3. Masumların Siretiyle Veya Yöntemiyle Çelişmemesi
Hadis metninin kritik edilip değerlendirilmesindeki nakli ölçütlerden biri de hadisin Masumların (a.s)hayatıyla veya yöntemleriyle karşılaştırılıp ölçülmesidir. Mesela Masumların (a.s)hayatını incelerken onların muhaliflerine nasıl tavır aldıklarına dair bir kuralla karşılaşırsak onu, hadisin değerlendirilmesinde bir ölçüt olarak kullanabiliriz. Eğer hadis metninin içinde Masumların (a.s)hayatından o genel kuralla çelişen bir ifade varsa onu reddedebiliriz.
4. Masumların Şahsiyetleriyle Çelişmemesi
"Allah’ın Resulünde sizin için güzel örnekler vardır.’’ (Ahzab:33) ayeti gereğince İslam Peygamberi (s.a.a) kendine özgü bir şahsiyete sahiptir. Kur’an da onu insanlık toplumuna pratik bir model olarak zikretmektedir. Dolayısıyla eğer ondan rivayet edilen bir hadisin metninde Resul-i Ekrem’in (s.a.a) masum şahsiyetiyle çelişen bir ifade görürsek o hadisi uydurma olarak adlandırmalıyız.
Örneğin Resul-i Ekrem’den (s.a.a) nakledilen bir hadiste hanımlarından biriyle olan cinsel ilişkisine dair bir ifade geçiyorsa böylesi bir hadis değerden ve itibardan yoksun olacaktır. Çünkü bu tür meseleler onun şanından uzaktır.
b) Hadis Metninin Akli Ölçütlere Göre Kritiği (Akli Deliller)
Bir hadis metni, akla ve akli ölçütlere tatbik edilerek değerlendirildiğinde terminolojik olarak buna akli yöntem denir.
Akli delillerden kasıt, akıl ve bir şekilde akli olan karinelerdir. Üstat Şaneçi diyor ki:
"Hadisin sıhhat şartlarının en önemlilerinden birisi, onun akla aykırı olmamasıdır. Çünkü akıl insanın içinin (batın) peygamberi ve Allah’ın en önemli hüccetidir. Akıl sayesinde Allah tanınır ve peygamberlerin doğruluğu ortaya çıkarılır. Açıktır ki Peygamberin sözleri, -ki onun nübüvveti de bu hüccetin içsel yol göstericiliği sayesinde tanınır- bu hüccete yani akla aykırı olamaz.’’ (Age. 108)
O, konuya devam ederek hadisin akla aykırılığı ile akli delile sahip olmaması arasındaki farkı da şöyle açıklar:
"Akla aykırılık, bir şeyin akli delile sahip olmamasından farklı bir şeydir. Çünkü hadislerin önemli bir kısmının içeriği, aklın hükmü ve onun akıl tarafından red ve ispat dairesinin ötesindedir. Dolayısıyla hadis eğer diğer sıhhat şartlarını taşıyorsa, onun için akli bir delile sahip olunmasa bile akla aykırı olmaması şartıyla onu kabul etmek gerekir." (Age. 109)
Hadislerin Akli Delillere Göre Kritik Edilmesi
Hadis metnini akılla ya da akli karinelerle kritik edip incelediğimizde bunu aşağıdaki yöntemlerle yapabiliriz:
1- Akılla çelişmemesi,
2- Hadisin bilimsel ölçütlerle kritiği (Kesin bilimsel gerçeklere aykırı olmaması)
3- Dil bilimsel kritik (Arap dilinin kurallarına ve ilkelerine aykırı olmaması)
4- Tarihsel kritik (Tarihsel gerçeklerle çelişmemesi)
5- Hadis metinlerinde çelişki incelemesi (Hadis metinlerinin birbiriyle çelişmemesi)
6- Sabit inançlarla çelişkisinin incelenmesi (Dini ilkelerle çelişmemesi)
7- Hadis uydurmanın sebeplerinin incelenmesi (Hadis uydurmanın ilacının olmaması)