Sadrâ’nın insan tasavvuru, insanın büyük âlemdeki eşsiz konumu, insanî nefsin hudûsu, maddeden tecerrüdü ve bekası, diğer bir ifadeyle mebde‘ ve meâd arasındaki kemal yolculuğunu merkeze alan bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımı ele alırken başlık olarak “Sadrâ’nın antropolojisi” demek yerine “Sadrâ’nın insan tasavvuru” demeyi tercih ettik. Zira antropoloji modern bilim anlayışının nevzuhur bir dalı olarak insanın kültürel ve fiziki yapısını inceleyen ve bu konudaki araştırmasını insanın sadece bu dünyadaki varlığıyla sınırlı tutan bir bilimdir. Oysa yukarıda ifade ettiğimiz gibi Sadrâ’nın insan tasavvuru bu dünyayla sınırlı değildir. O insanın varoluşunu maddî dünyada cismanî bir düzeyden başlatmakla beraber sadece insanın bedensel özellikler ve bu dünyadaki fizikî ve kültürel yapısıyla ilgilenmez. Hatta Sadrâ insana dair mülahazalarında büyük daha çok insanî nefsin bedenin ölümüyle sona ermeyen varoluşsal yolculuğunu ve giderek maddeden tecerrüt eden içsel dönüşümlerine yoğunlaşmaktadır.
Kaynakça
Açıkgenç, Alparslan. “İran İrfanı Geleneği Molla Sadrâ (Sadrüddin Şirâzî)”. İslâm Felsefesi Tarihi. ed. Bayram Ali Çetinkaya. 2/299-318. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
Açıkgenç, Alparslan. “Molla Sadrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 259-265. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
Alawy, Hadi. Nazariyetü’l-Hareketü’l-Cevheriyye inde Şirâzî. Şam: Al-Mada, 2007.
Avens, Roberts. “Theosophy of Mulla Sadra”. Hamdard Islamicus 9/3 (1986), 3-29.
Fazlurrahman. The Philosophy of Mulla Sadra. Albany: State University of New York, 1975.
Haşim Ebu Hasan, Ali Hasan. el-İnsan inde Sadreddîn eş-Şirâzî. Kahire: Mektebetu’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 2009.
İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Füsûsü’l-Hikem. thk. Ebu’l-Alâ Afîfî. Tahran: İntişarât-ı Zehra, 1370.
Kavşut, Muhammet Sait. El-Hikmetü’l-Müteâliye: Molla Sadrâ’nın Kelâmî-Felsefî Düşüncesi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
Leaman, Oliver. İslâm Felsefesi: Giriş. çev. Şamil Öçal. İstanbul: Hece Yayınları, 2014.
Molla Sadrâ. el-Arşiyye. ed. Gulam Muhsin Âhenî. Tahran: İntişârât-i Mevlâ, 1361.
Molla Sadrâ. el-Hikmetü’l-Müteâliye fi’l-Esfâri’l-Akliyyeti’l-erba’a. Beyrut: Dâru İhyâü’t-Türâsi’l-Arabi, 1981.
Molla Sadrâ. el-Hikmetü’l-Müte’âliye fi’l-Esfâri’l-Akliyyeti’l-erba’a (Esfâr). Beyrut: Dar-ı İhya-ut-Turas, 1981.
Molla Sadrâ. el-Meşâîr. ed. Henry Corbin. Tahran: Kitabnâme-i Tahurî, 1363.
Molla Sadrâ. el-Mezâhiru’l-İlâhiyye fi Esrâri’l-Ulûmi’l-Kemâliyye. Tahran: Bunyad-i Hikmet-i Sadra, 1. Basım, 1387.
Molla Sadrâ. Esrâru’l-Âyât. ed. Muhammed Hâcevî. Tahran: Encümen-i Hikmet ve Felsefe-yi İran, 1360.
Molla Sadrâ. Şevâhidü’r-Rubûbiyye fi’l-Menâhici’s-Sülûkiyye. thk. S. Celâleddin Aştiyânî. Meşhed: Merkez-i Neşr-i Danişgâh, 1360.
Molla Sadrâ. Tefsirü’l-Kurani’l-Kerim. Kum: İntişârât-i Bîdar, 1366.
Nasr, Seyyid Hüseyin. Üç Müslüman Bilge: İbn Sina, Suhreverdî, İbn Arabî. çev. Ali Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 4. Basım, 2009.
Parıldar, Sümeyye. “Molla Sadrâ Düşüncesinde İnsanın Mahiyeti”. İnsan Nedir? İslâm Düşüncesinde İnsan Tasavvurları. ed. Ömer Türker – İbrahim Halil Üçer. İstanbul: İlem Yayınları, 2019.
Surûş, Abdülkerim. Evrenin Yatışmaz Yapısı. çev. Hüseyin Hatemi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
* Mardin Artuklu Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi, [email protected],
ORCID: 0000-0002-4468-565X
[1] Molla Sadrâ, el-Hikmetü’l-Müteâliye fi’l-Esfâri’l-Akliyyeti’l-erba’a, (Esfâr) (Beyrut: Dâru İhyâü’t-Türâsi’l-Arabi, 1981), 5/276, 342.
[2] Molla Sadrâ, Esfâr, 1981, 5/ 349-350.
[3] Molla Sadrâ, el-Mezâhiru’l-İlâhiyye fi Esrâri’l-Ulûmi’l-Kemâliyye (Tahran: Bunyad-i Hikmet-i Sadra, 1387), 74-77; Molla Sadrâ, Esrâru’l-Âyât, ed. Muhammed Hâcevî (Tahran: Encümen-i Hikmet ve Felsefe-yi İran, 1360), 134.
[4] Molla Sadrâ, el-Mezâhiru’l İlâhiyye, 75; Molla Sadrâ, Esrâru’l-Âyât, 128-129.
[5] Molla Sadrâ, Esfâr, 5/349-350.
[6] Molla Sadrâ, Esfâr, 8/347, 393; 9/85; Molla Sadrâ, Şevâhidü’r-Rubûbiyye fi’l-Menâhici’s-Sülûkiyye, thk. S. Celâleddin Aştiyânî (Meşhed: Merkez-i Neşr-i Danişgâh, 1360), 95, 221; Molla Sadrâ, el-Arşiyye, ed. Gulam Muhsin Âhenî (Tahran: İntişârât-i Mevlâ, 1361); Molla Sadrâ, Esrâru’l-Âyât, 143.
[7] Molla Sadrâ, Esfâr, 8/330.
[8] Abdülkerim Surûş, Evrenin Yatışmaz Yapısı, çev. Hüseyin Hatemi (İstanbul: İnsan Yayınları, 2008), 108.
[9] Molla Sadrâ, Esfâr, 8/393.
[10] İnsan, henüz anılmaya değer bir varlık değilken üzerinden uzun bir zaman (dehr) geçti.” Kur’ân, İnsan (Dehr) süresinin ilk ayeti. Ayet hakkındaki açıklama için bk: Molla Sadrâ, Esfâr, 8/134.
[11] Sümeyye Parıldar, “Molla Sadrâ Düşüncesinde İnsanın Mahiyeti”, İnsan Nedir? İslâm Düşüncesinde İnsan Tasavvurları, ed. Ömer Türker – İbrahim Halil Üçer (İstanbul: İlem Yayınları, 2019), 457.
[12] Molla Sadrâ, el-Meşâîr, ed. Henry Corbin (Tahran: Kitabnâme-i Tahurî, 1363), 5.