2. İhtiyaç: Müfessirin içinde yaşadığı dönemin şartları ve meseleleri, müfessirin Allah'ın ayetlerine bakışına yön verebilir. (Şâkir, 1382, s. 48). Bu nedenle zamanın uzmanlık ve ihtiyacının müfessirde biraraya gelmesi durumunda onda kendi çağındaki insanların çoğu ihtiyacını Kur'an'dan karşılama ve Kur'an'ı tüm zamanlar için bir mucize olarak tecelli ettirme kaygısını oluşturabilir. Bu, insanların hayatındaki pek çok yönle doğrudan irtibat halindeki psikoloji biliminde özel bir öneme sahiptir.
3. Farklılık: Kur'an tefsirlerinin farklılaşmasına sebep olabilen etkenlerden biri de Kur'an tefsirinde çok sayıda akımın ortaya çıkmış olmasıdır. (Alevimehr, 1389, s. 210). Çünkü nihayetinde uzmanlık ve zamanın ihtiyacı, müfessire, Kur'an ayetleriyle ilgili o ana dek birçok müfessire gizli kalmış yeni bir anlayış armağan edebilir. Bunun da psikolojik tefsir gibi tefsirlerin asli hedefi olması mümkündür.
Psikolojik tefsirin kaynakları
Tefsirin kaynakları altı kategori olarak sınıflandırılabilir: Kur'an, Masumların rivayetleri, lugat kaynakları, tarih kaynakları, akıl ve deneysel birikim. (Bâbâyî ve diğerleri, 1388: 298). Bu altı kaynak, tefsirde en önemli ve en işlevsel kaynaklar kabul edilmektedir. Bu altı kaynağın arasında dört tanesi, Kur'an'ın psikolojik yönden anlaşılmasında çoğunlukla dayanılan kaynaklardır:
1. Kur'an: Kur'an-ı Kerim'de, deneysel bilimler veya Masumların rivayetleri gibi diğer kaynaklara istinat etmeksizin sırf nastan veya ayetin zahirinden istifade etmeyi mümkün kılan psikolojik değiniler mevcuttur.
Bu ayetleri iki gruba ayırmak mümkündür:
a) Doğrudan ayetler: Bazı Kur'an ayetleri “psikolojik önermeler” taşımaktadır. Mesela evliliğin sağladığı dinginlik etkisine işaret eden Rum suresi 21. ayet gibi.
b) Dolaylı ayetler: Bu grup ayetlerin “psikolojik işlevi” bulunsa da onlardan psikolojik önermeler çıkarılamaz. Mesela Allame Tabâtabâî'nin psikolojik yorumunu yaptığı “وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْها” (Ahkaf 15) ayeti gibi. Bu büyük müfessirin görüşüne göre hamilelik ve emzirme günlerindeki meşakkatın belirtilmesi, üstelik de bunun Allah tarafından anne babaya ihsanda bulunma talimatından sonra gelmesi bir tür insanın duygularını harekete geçirmek için olabilir. (Tabâtabâî, 1390, s. 18, s. 201). Bunun yolla insanlar ebeveynine, ama özellikle de anneye müteşekkir ve minnettar olmaya teşvik edilmektedir.
2. Masumların rivayetleri: Elimize ulaşan tefsir rivayetlerinin tamamı, doğrudan psikolojik tefsirle bağlantılı ve bu tür tefsirlerde en büyük işlevi gören iki grup rivayetten oluşmaktadır:
a) İçerdikleri psikolojik kavramlarla ayetlerin tefsir edilmesini sağlayan rivayetler. Mesela “وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها” (4/Nisa 35) ayetinin tefsirine ilişkin aktarılmış çok sayıda rivayet gibi.
b) Psikolojinin “geleneksel kavramlar”ını içermeyen ayetlerin psikolojik tefsirinde kullanılan rivayetler. Mesela İmam Sâdık'ın (a) “وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ” (64/Teğabun 11) ayetinde yaptığı psikolojik tefsir gibi. İmam'ın (a) görüşüne göre Allah'a iman, sükûnet ve dinginliğe sebep olacaktır. (Berkî, 1371, c. 1, s. 249).
3. Deneysel birikim: Psikoloji bilimindeki deneysel araştırmalar da, tabii ki kesin olmaları veya en azından güven vermeleri şartıyla, tefsir için kabul edilebilir bir dayanak oluşturmaktadır. Mesela bilişsel terapide kâr-zarar tablosu teorisinin, içkinin haram kılınmasında kâr-zarar değerlendirmesine uygulanması gibi.
Psikolojik tefsirde deneysel teoriler ve araştırmalardan çıkarılmış hükümler ve şartlar ayrıntılı olarak prensipler kısmında ele alınacaktır.
4. Lugat kitapları: Kur'an'da psikolojik anlam ve içeriğe sahip bazı kavramların derinlemesine ve net biçimde anlaşılması amacıyla eski lugat bilginlerinin görüşüne başvurulabilir ve psikolojik tefsirde onlara dayanılabilir. Mesela psikolojik Kur'an kavramı olan “göğüs ferahlığı”nın sözlüklerdeki incelemesi gibi. Bu eylemin kavramsal karşılığı “konseptoloji” veya “terminoloji”dir.
Ayetleri anlamak için tefsir kaynaklarını kullanmanın gereci ve sonuç çıkarmanın gücü olarak aklın (akl bi'l-ma'na'l-e'em) işlevinin diğer kaynaklara paralel yer aldığını ve onların tamamlayıcı yarısı olmadığını hatırlatmak gerekir. Psikolojik tefsirde çok işlevli kaynak olarak gözönünde bulundurulmayan akıl, felsefi akıldır (akl bi'l-ma'na'l-ehas).
Bu bölümde anlatılan konuların tamamından anlaşılan odur ki, tefsirde psikolojik ekol ile bilimsel metot arasında benzerlikler bulunmasına rağmen bu akım, bilimsel metodun alt kümesi olarak değerlendirilemez. Çünkü bilimsel tefsir metodunda sadece deneysel birikim tefsir kaynağı olarak kullanılmaktadır. Halbuki tefsirde psikolojik ekol, aralarında rivayetlerin bulunduğu başka bir kaynaktan da yararlanmaktadır. Sonuç itibariyle tefsirin çeşitli yöntemlerinin yardımıyla Kur'an'ı anlamada bu ekolden de istifade edilebilir.
Psikolojik tefsirin kısımları