Tahran Felsefe Toplantıları
Henry Corbin ile Mülakat
Allâme’nin Kum şehrinde yaşadığı sırasında vuku bulan olaylar arasında Sorbonne Üniversitesi Profesörü Henry Corbin’in Fransa’dan İran’a gelişi ve Allâme Tabâtabâî ile Kum ve Tahran’da buluşması da yer alır.
Corbin İran’a geldiğinde birçok İranlı profesörle iletişim kurdu ancak onun ilgisi ‘entelektüel’ olarak bilinen kişilerle değil, daha çok İran edebiyatı, sanatı ve felsefesiyle uğraşan profesörlerle iletişim yönündeydi. Corbin bir Heidegger felsefecisiydi; cevapsız sorularına yanıt bulmak için yıllarca dolaşmış durmuş ve nihayetinde soluğu İran’da almıştı. Cevapsız sorularına da Şiî felsefesinin yorumcusu Allâme Tabâtabâî’nin huzurunda cevap bulmuştu.
Allâme ve Corbin’in buluşmaları o dönemde önemli bir felsefî çevrenin oluşmasına yol açmıştır. Tahran Felsefe Dairesi’nin toplantıları, ilahî felsefeye hayran olan hukukçulardan Ahmed Zûlmecd Tabâtabâî’nin evinde Allâme Tabâtabâî ve Corbin’in buluşmasıyla başladı.
Tahran’ın kuzeyinde uzun süre yapılan bu toplantılarda çağdaş İran’ın pek çok felsefe ve teoloji profesörü hazır bulundu. Burada Şiî felsefesiyle ilgili geniş ve kapsamlı tartışmalar yaşandı, Corbin, diğerleriyle birlikte Allâme Tabâtabâî’nin huzurunda felsefe eğitimi ve derin felsefî tartışmalarla meşgul oldu. Corbin, Allâme’nin kendisine kesin ve ikna edici cevaplar verdiğini hep söylemişti.
Allâme ile Corbin bilgide yorum ve tefsirin rolüne sık sık vurgu yapıyorlardı. Zaten Allâme Tabâtabâî, yorum olmadan gerçek maneviyatın imkânsız olduğuna inanıyordu ve bu ortak nokta bu iki filozofun birbirleriyle daha rahat konuşabilmelerini sağlıyordu. Allâme Tabâtabâî ile iletişim, Corbin’in yaşamındaki en önemli olaylardan biriydi. Çünkü Allâme gibi insanların ilahî hikmet ve bilgeliğin temsilcileri olduğuna inanıyordu. Kadim İran’dan günümüze kadar İran’da bilgelik ışığı asla sönmemiştir diyordu Fransız filozof.
Corbin’e göre İran düşüncesi, manevî bir dünya gibi, sınırlı bir ulusal tavrın ötesine geçen bir mirasın koruyucusu ve himaye edicisiydi. Bu topraklar başka diyarlardan gelen misafir ve ziyaretçilerin kabul edildiği ve ağırlandığı yerdi. Corbin, İran’ın İslam bilgeliğinin ölümsüz bir bilgelik olduğuna derinden inanıyordu ve her zaman “İran ruhunun ölümsüz gücünden” söz ediyordu.
Yenilikler
Allâme Tabâtabâî, Kum’da onlarca yıl boyunca eğitmenlik, araştırma ve yazarlık yaptığı süre içerisinde birçok kıymetli öğrenci yetiştirmenin yanı sıra, İslam felsefesinin ve Kur’an-ı Kerim’in tefsir ve yorumunun gelişimine de büyük katkılarda bulundu. O sadece İslâmî hikmetin bir muallimi ve istinatgâhı değil, aynı zamanda Meşşâî, İşrâkî ve Müteâlî felsefesine de tam bir hâkimiyetle yenilik ve tahavvül getirmişti. Bu girişimleri öte yandan ontoloji, epistemoloji, antropoloji, teoloji, metodoloji vb. alanlarda da görülebilir:
a- İtibariyat ve Hakikatler Teorisi; Allâme Tabâtabâî’nin en ünlü ve etkili girişimlerinden birisirdir. Ontoloji, epistemoloji, ahlâk, farklı felsefî açlar vb. konularda önemli sonuçları olan ve İslam beşerî bilimlerinin ihyasında etki ve rolü uzmanlar tarafından vurgulanmış ve üzerinde görüş birliğine varılmıştır.
b- Ontoloji; Allâme’nin ontoloji konularında aşağıdakiler dahil birçok yeniliği vardır:
Asâlet-i vakıiyet
Felsefî konularda Burhân-ı Limmî’nin olasılığı
Basitetû’l Hakikat kuramı
Zorla yaptırılan bir eylem ile isteyerek yapılan eylemlerinin esaslı bir farkının olmaması kuramı
Platon’un İdealar teorisine dair şahsi görüşü
Kuvve ve fiil konusunu sabit ve değişken olarak ele alması
Hareket-i Cevherî kuramını ve eylem içerisinde yeni bir eylemin doğuşu
Makûle-i eyn’in makûle-i vaz’a geri dönüşmesi
c- Teoloji; Allâme’nin ilahiyât alanında bazı girişimleri vardır; bunlardan bazıları şunlardır:
- Yüce Allah’ın sınırlandırılmadan beri olması
- Sıddıkîn burhanı ilkesine dayanarak vakıiyetin devr ve teselsül gerek kalmadan izahı
- Allah Teala’nın zâtî irade ve zatî kudretine dair farklı bir yorum
- Rubûbiyet tevhidine dair alışılmışın dışında bir yorum
d- Epistemoloji; Allâme Tabâtabâî epistemoloji alanında yeni konu ve meseleleri gündeme getirmiştir; bunların arasında aşağıdakiler sayılabilir:
- Duyusal iletişim teorisi
- Felsefî realizm sorununun farklı bir yorumu.
e- Antropoloji; Allâme’nin antropoloji alanında yenilikçi görüşleri vardır ve istihdam teorisi bu alandaki en popüler teorilerden biri olarak kabul edilmektedir.
f- Metodoloji: felsefî ve aklî konularda ispat yönteminin yeniden canlandırılması ve felsefî konularda tasavvufî, teolojik, şiirsel önermeler vb. kullanılmasından kaçınılması da bu alanda Allâme Tabâtabâî’nin girişimlerinden biridir.
Kültürel Hizmetler
Allâme’nin Kum’daki yaşantısı sırasında kültürel faaliyetleri ve hizmetlerine de sık sık tanık olduk. Bunlardan bazılarını kısaca şöyle sıralayabiliriz:
– Yeni bir tefsir yöntemi oluşturmak; tamamen ıslahatçı ve yenilikçi olan bu yöntem Kur’an’ın Kur’an’a yorumlanması şeklinde olmuştur.
– Felsefî ve entelektüel düşünceyi yayıp terviç etmesi.