– Ehl-i Beyt’e (as) ait olan eserlerin yayımlanma çabaları; bu bağlamda Bihârû’l Envâr’ın yayımı onun denetiminde yapılmıştır.
– Röportaj ve yazışmalar yoluyla Şiî düşüncesini beynelmilel sahaya yaymak.
– Medrese ve üniversitelerin arasında yer alan çok sayıda nitelikli öğrenci yetiştirerek onları bilimsel ve entelektüel camiada öne çıkarmak.
– Fikrî konularda bir özgürlük dalgası yaratmak.
– Dünyanın önde gelen bilimsel şahsiyetleriyle iletişim kurmak; Fransız Sorbonne Üniversitesi’nde eğitmen olan Profesör Henry Corbin ile çok sayıda toplantı düzenlenmesinin yanı sıra Amerikan Colgate Üniversitesi üstatlarından bilim adamı Prof. Dr. Kenneth Morgan ile Batı felsefeleri hakkında bir konuşma planı.
– Bidâyetû’l Hikme ve Nihâyetû’l Hikme adlı felsefe eğitim kitaplarının kaleme alınması ve bu şeklide farklı düzeylerde öğretim için uygun ders kitaplarının derlenmesi.
-İslam felsefesini tanıtmak ve önde gelen profesörlerle buluşup konuşmak için Tahran ve ülkenin diğer bölgelerine çok sayıda gezi düzenlenmesi.
– Çağın ihtiyaçlarına dikkat etmek ve şüphelere yanıt vermek; İslam’da kadın hakları, kölelik gibi konuların ele alınması; İslam ve özgürlük, İslam’ın sosyal ve politik sistemi, Şiîliğin tanıtılması ve diğer yeni teolojik konular.
– Dinin akıl ve bilimle uyumluluğuna dikkat çekmek.
Telifler ve Eserler
Allâme Tabâtabâî birbirinden kıymetli eserler yazmıştır; ama bunların arasında iki önemli bilimsel eseri vardır ki diğer eserlerine göre daha fazla ilgi görmüştür:
- el-Mizân Tefsiri; Bu eser Arapça olarak 20 cilt halinde yazılmış ve başta Farsça dâhil birçok dile de çevrilmiştir. el-Mizân Tefsiri 20 ciltte 20 yıl süre zarfında kaleme alınmış ve nihayetinde 1972 yılı Ramazan ayının 23. gecesinde (Kadir Gecesi) son bulmuştur. el-Mizân, çok az araştırmacının kendisini yeterli gördüğü temel meselelerle birlikte çeşitli konuları içermektedir. Yöntemi Kur’an ayetlerinin diğer ayetlerin yardımıyla yorumlanması olup, Peygamber ve masum imamların hadislerine de ciddi önem verilmiştir. Bu metot, tefsir tarihinde bir dönüm noktası olmuştur. Bu yorumlamada felsefî, teolojik, mantıksal, sosyal, siyasal, ahlâkî, eğitimsel ve edebî konularda birçok inceleme bulunmaktadır.
Şehit Ayetullah Murtaza Mutahhârî bu tefsirle ilgili şunları söyler:
“el-Mizân, İslam’ın başlangıcından günümüze kadar Şiî ve Sünnîler arasında yazılan en güzel tefsirdir. Bu tefsir tamamıyla düşünülerek yazılmamıştır ve içeriğinin çoğu esrarengiz ve doğaüstü ilhâmlardan gelmektedir. İslamî ve dinî konularda çözüm anahtarının el-Mizân Tefsiri’nde bulunmadığı bir problemle karşılaşmadım. Ne aradıysam onda buldum.”[9]
- Felsefe’nin Temelleri ve Realizm Metodu; Bu kitap 14 felsefî makale içermektedir. 40’lı ve 50’li yıllarda yazılmış ve seçkin öğrencisi Üstad Ayetullah Murtaza Mutahhârî tarafından karşılaştırmalı felsefe yaklaşımıyla anlatılmıştır. Bu kitap, felsefî konuların İslam felsefesi yaklaşımlarına ve yeni Batı felsefesine göre araştırıldığı ilk ve en önemli kitaplardan birisidir.
Adı geçen iki eserin yanı sıra Allâme’nin diğer eserlerinden bazıları şunlardır:
- Necef’te ve Arap dilinde yazılmış eserler:
Risâletû fi’l-Burhân
Risâletû Muğâlete
Risâletû fi’l-Tahlîl
Risâletû fi’t-Terkîb
Risâletû fi’l-İtibârîyât
Risâletû fi’n-Nûbuvvât ve’l-Menâmât
- Tebriz’de yazılmış eserler:
Risâle der İsbât-i Zât
Risâle der Esmâ ve Sîfât
Risâle der Ef’al
Risâle der Vesâit Miyân-i Hûdâ ve İnsân
Risâle-yi İnsân Kable’d-Dûnyâ
Risâle-yi İnsân fi’d-Dûnyâ
Risâle-yi İnsân bade’d-Dûnyâ
Risâle der Velâyet
Risâle der Nûbuvvet
Silsile-yi İnsâb-i Tabâtabâîyân-i Azerbâycân
c- Kum’da yazılan eserler:
el-Mizân fi’t-Tefsiri’l-Kur’ân
Mebde ve Meâd Risalesi
Kifâyetû’l Usûl Haşiyesi
Sünen-i Nebî; Bu kitabın notları Necef’te yazılmış ve Kum’da düzenlenmiş ve sonrasında tercüme edilmiştir.
İslam’da Şia; Bu kitap farklı dillere çevrilip basılmıştır.
İslam’da Kur’ân
Bidâyetû’l Hikme; özet ve akıcı bir felsefe eğitim kitabıdır.
Nihâyetû’l Hikme; Bidâye’nin üzerinde bir çalışma olup Allâme’nin girişimlerini, yeniliklerini ve en son felsefî görüşlerini içerir.
Esfâr Haşiyesi
Felsefe’nin Temelleri ve Realizm Metodu
Risâle-yi Kuvve ve fi’il
Ali (as) ve İlâhî Felsefe
Vahiy veya Gizemli Bilinç
Bihârû’l Envâr’ın bazı ciltlerine şerhler
İslâm Hükümeti Risalesi
Risâle-yi der Vesâit
Usûl-i Kâfî Şerhi
Şeyh Ensârî Mekâsibi Haşiyesi
İslâm’da Siyaset ve Yönetim Kuramı
Aşk Risalesi
Bahsedilen bu eserlerin dışında birçok risale, mektup ve diğer eserler de Allâme’den bize birer yadigâr olarak kalmıştır.
Öğrenciler
Allâme Tabâtabâî’nin bilgi dağarcığı ve yetenekleri sayesinde birçok kişi aynı pervanelerin mumum etrafını sarması gibi onun bilgi ve birikiminden faydalanmak için etrafını sarmasına neden olmuştu.
Çağdaş dönemde onun kadar öğrenci yetiştirmeyi başaran çok az kişinin bulunduğunu söylemek sanırız ki hiç de yanlış olmaz ve üstelik bu kimselerin çoğu da alanının mütehassısı olması nedeniyle üniversite ve medreselerde sık sık adlarından söz ettirmeyi başarmışlardır.
