İki mezhebin kaynaklarında barışın maddelerine dair haberlerin incelemesine ve tatbik sürecine ilişkin sonuçlara varmadan önce ilk altı asrın kaynaklarında barış anlaşmasının maddelerini inceleyelim ve böylece haberlere ilişkin tam ve açık bir perspektif edinelim. Daha sonra da aynı incelemeyi Şii ve Sünni eğilimlere sahip tarihçilere özgü kaynaklarda tekrar ederek onlardaki benzerlikleri ve farklılıkları bulalım. Belki bu şekilde haberlerdeki ihtilafları azaltmak için bir yol ve ayrıca barış anlaşmasına dair güvenilebilir ve savunulabilir haberler bulmak mümkün olabilir.
Elbette bu konunun sorusunu cevaplamada tatbiki yöntemden faydalanmanın yazarın dikkatini çeken şu yararı da vardır: Tarih bilimi konusunda mezhepler arası incelemelerin verimli olduğuna dair değerlendirme belki onun verimsiz olduğu zannı veya başka sebeplerden dolayı bu yöntem; hadis, fıkıh vb. ilimlerde olduğu kadar yaygın bir şekilde tarih araştırmacıları tarafından dikkate alınmamıştır.
Hicri İlk Altı Asırdaki Kaynaklarda Barış Anlaşmasının Maddelerini Yansıtan Sınıflandırma ve Tahlil
Yazar, her iki mezhebin yazılı miraslarındaki mevcut kaynaklar arasında yaptığı inceleme sırasında barış anlaşmasının maddelerine yer veren yalnızca on altı kaynak bulmuştur. Bu kaynaklar şunlardır:
Tabakatu’l Kübra,[4] el-İmame ve’s Siyase,[5] Ensabu’l Eşraf,[6] el-Ahbaru’t Tival,[7] Tarih-i Taberi,[8] el-Futuh,[9] Mekatilu’t Talibin,[10] el-Bed’ ve’t Tarih,[11] İlelu’ş Şerai,[12] el-İrşad,[13] Tecarubu’l Umem,[14] el-İstiab,[15] İlamu’l Vera bi A’lami’l Huda,[16] Menakıbu Al-i Ebu Talib[17] ve Tarih-i Medine-yi Dımeşk.[18]
Söz konusu kaynaklarda barış anlaşmasının tam metnini bütünsel olarak güvenilir bir şekilde yansıtan ve tarihçilerin de üzerinde ittifak ettiği bir haber mevcut değildir. Kaynaklar yeniden incelenince bu anlaşma için yazılmış yirmi iki madde saymak mümkündür. Kısa bir bakışla kaynaklarda zikredilen taahhütler, genel taahhütler başlığı altında ileride anlatılacağı üzere sınırlandırıp tahlil edilebilir.
Taahhütlerin Genel Taahhütler Başlığı Altında Sınırlandırılması
A) Muhaliflere Güvence Verilmesi
Taahhütlerin genel başlıklarından biri Muaviye’nin muhaliflerine can güvenliği verilmesi taahhüdüdür. Bu, iki haberde genel olarak yer almıştır bu haberler şunlardır:
1- Muaviye, tüm halkın güvende olmasını ve Şamlılarla yapılan savaşlara katılanları takibat altında tutma hakkına sahip olmadığını garanti ediyor. (Ebu Hanife Dineveri, 1368: 218; İbn A’sem, 1411, c. 4: 291; Belazuri 1417, c. 3: 42; Makdisi, tarihsiz, c. 5: 236; İbn Abdulber, 1412, c. 1: 385; Gerdizi, 1363: 234. )
2- Muaviye, Ali’nin (a.s) taraftarlarının güvende olacağını ve kimsenin onlara saldırmayacağını garanti ediyor. (İbn A’sem, 1411, 291; Ebu’l Ferec İsfahani, tarihsiz, 75; Tabersi, 1390: 206; Şeyh Saduk, 1385, c.1: 212; Şeyh Müfid, 1413, c2: 14; Miskeveyh, 1379, c.1: 573; İbn Şehr Aşub, 1379, c. 4: 33)
Güvenceyle ilgili maddelerde görüldüğü üzere Muaviye’nin muhaliflerinin can güvenliğinin garanti edilmesi, İmam Hasan’ın (a.s) Muaviye ile yaptığı barışının en esaslı maddelerinden biridir. Bu, barış anlaşmasının maddelerine yer veren kaynakların genelinde görülmektedir. Elbette bu haberlerde göze çarpan ince bir nokta da şudur: Şii tarihçilerin kaynaklarında can güvenliği konusunda güvence taahhüdü, Sünni tarihçilerin haberlerindekinden daha açık ve belirgindir. Bu husus bir yana bırakılırsa halkın can güvenliği Muaviye’nin İmam Hasan’la (a.s) yaptığı barıştaki en kesin taahhütlerinden biridir ve bu durum çeşitli asırlardaki kaynaklarda yer almıştır.
B) Mali Taahhütler
Söz konusu barış anlaşmasının maddeleri ile ilgili olarak en fazla tekrar eden ve en tartışmalı başlıklardan biri mali taahhütlerin yer aldığı maddelerdir. Aşağıdaki haberlerde görüleceği üzere bu, barış anlaşmasının maddeleri ilgili haberlerin en karmaşığıdır. İleride önce haberlerin aslı belirtilecek sonra da onlara ilişkin tahliller yapılacaktır.
1- Kufe’nin beytülmali İmam Hasan’ın (a.s) olacak. (İbn Saad, 1410; Hamise 1: 322; Taberi, 1387, c.5: 159; Miskeveyh, 1379, c. 1: 573; İbn Asakir, 1415, c. 13: 262)
2- Fesa ve Darabecerd vergileri yıllık olarak İmam Hasan’ın (a.s) olacak. (İbn Saad, 1410, Hamise 1: 322; Taberi, 1387, c. 5: 159; İbn Miskeveyh, 1379, c.1 : 573; İbn Asakir, 1415, c.13: 262)
3- Ahvaz’ın vergileri yıllık olarak İmam Hasan’a (a.s) ait olacak. (Ebu Hanife Dineveri, 1368: 218)
4- Yıllık olarak İmam Hasan’a (a.s) bir milyon dirhem verilecek (Ebu Hanife Dineveri, 1368: 218)
5- Muaviye, iyilik ve akrabalıkta Benî Haşim’i Benî Abdu’ş Şems’ten önde tutacak. (Ebu Hanife Dineveri, 1368: 218)
6- Muaviye, mal ve kayıplarını İmam’a vermeyi taahhüt etti. (Makdisi, tarihsiz, c.5: 236)
7- Muaviye, Cemel ve Sıffin savaşlarında İmam Ali’nin yanında savaşırken şehit olanların çocuklarına bir milyon dirhem vermeyi taahhüt etti. Muaviye bu parayı Darabecerd vergilerinden ödemeyi kabul etti. (Saduk, 1385, c. 1: 212)