Prof. Dr. Askerî Süleymânî Emîrî[1]
Özet
Fârâbî, İbn Sînâ, Sadru’l-Müteellihîn (Molla Sadra) gibi filozoflar, Allah’ın varlığını ispatlarken mahlûkları dayanak noktası kılmayan saf/özgün bir burhan bulmaya özen göstermişlerdir. Bu bağlamda Allâme Tabâtabâî de Allah’ın varlığını ispatlayan bu grup burhanlara başka bir örnek sunmuştur. O, istidlâlin gidişatında yaratılmışların (halk) varlığını temel almadığı gibi, hiçbir nazariyeye de istinat etmemiştir. Bu açıdan burhanı, felsefede yalnızca saf aklın doğasına dayanmış ilk mesele/burhan olarak göze çarpmaktadır. Onun öncülleri sadece evveliyâttan müteşekkildir. Ayrıca “nefsü’l-emr” ve “mutabakat” bâblarında özel/spesifik bir nazariyeye de dayandırılmamıştır.
Anahtar Kelimeler: Burhân-ı sıddîkîn, Allâme Tabâtabâî’nin burhanı, saf akıl, evveliyât, “nefsü’l-emr” nazariyesi, “mutabakat” nazariyesi.
Giriş
Allâme Tabâtabâî’inin burhân-ı sıddîkîn’e dair bu yeni yorumu/burhanı Yüce Allah’ın varlığını ispatlayan oldukça özgün/yenilikçi bir burhandır. Bu burhanın özelliği, öncüllerinde sadece evvelî önermelerden faydalanılmış olmasıdır. Bu açıdan felsefede “ilk mesele” olarak adlandırılmış ve Allah’ın varlığının ispatında başka bir meseleye ihtiyaç duymamıştır. Bu burhanın sağlamlığının yanında bazı karmaşıklıkları da söz konusudur. Karmaşıklığının nedeni zihnimizin bu tarz burhanlara alışık olmamasından ileri geliyor olabilir. Ayrıca bu karmaşıklık, üzerinde yersiz görünen birtakım eleştirilerin yapılmasına da yol açmıştır. Bu burhanın takririnden önce konuyla ilgili birkaç hususa açıklık getirmemiz yerinde olacaktır: