"Ashâbım Yıldızlar Gibidir" Hadisine Eleştirel Yaklaşım
Abbas Celalî
Ehl-i Sünnet, Allah Teâlâ ve O'nun yüce peygamberinin, Ashâbı arındırıp, tertemiz kıldığına inanmaktadır. Böylelikle, onların hepsinin adil olduğu varsayımı ile Kur'an ve Sünnet'in su götürmez gerçeklerine aykırı düşseler dahi bunun bir şekilde tevil edilip, başka bir anlama kavuşturulması gerektiğini savunurlar. Onlar bu iddialarını da Kur'an-ı Kerim'de yer alan bazı ayetler ve kendi kitaplarında 'Sahâbenin Faziletleri' konusunda var olan Allah Resulün'den (saa) nakledilmiş bazı rivayetler ile desteklerler. Bu hadislerden en bilineni ise "Ashâbım yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız hidayete erersiniz." hadisidir.
Bu makalede, öncelikle, Ehl-i Sünnet'in önde gelen isimleri ve tanınmış alimlerinin "Ashâbım yıldızlar gibidir" hadisine bakış açısını inceleyip daha sonra bunun eleştiri ve tenkitlerini yapıp, bu hadisi nakleden ravileri değerlendireceğiz. Son olarak ise mezkur hadisin değindiği sahâbelerin kısaca yaşamlarını inceleyeceğiz.
Sözlükte 'Ashâb'
Konumuza başlarken 'sohbet' kelimesinin sözlüksel manasının 'muaşeret' yani bir kişiyle birlikte bulunmak ve 'mülâzemet' yani bir kimseye bağlanmak olduğunu ve bunun ism-i fâil çoğulunun ise sahbe, sahâbe ve ashâb olduğunu hatırlatmakta fayda var.
Râgıb el-İsfahânî el-Müfredât adlı eserinde şöyle der: "Örfte sahib, sadece çok fazla birlikteliği olana denir. Bir şeye malik veya onda tasarruf etme yetkisi bulunan kişiye 'o, onun sahibidir' denir." Öyleyse, sahib ve Peygamberin (saa) dostu olarak anlaşılan bu kelime, lügate göre; 'O Hazret ile muaşeret ve mülâzemet içerisinde olan kimse' manasına gelmektedir. Böyle bir şahsın ise bu mana kapsamında Müslüman ya da Kafir olması, layık ya da liyakatsiz olması, Mümin ya da Münafık olması arasında bir fark olmadığı anlamına geliyor; çünkü, Feyyûmî'nin de dediği gibi bunun tümel kapsamı "Bir kimsenin onunla (Peygamber ile) oturmuşluğu olması veya onu görmesi" manasındadır.
Istılahta 'Sahâbî'
Usûlcüler ve Muhaddisler 'Sahâbî' kavramı üzerinde onun Müslüman bir kimse olması konusunda hemfikirdiler. Sahâbî kelimesi tarifi konusunda ise fikir ayrılıkları mevcuttur; Usûlcüler'in Sahâbî için geçerli ve muteber saydığı tarif şu şekildedir: "Uzun müddet Hz. Peygamber'le (saa) beraber bulunup, ona uyan, İlahi emir ve yasakları ondan alan kimseye 'Sahâbî' denir. Ona iman edip çok kısa bir süre de olsa görenlerin ve o Hazret'in faziletlerini idrak edecek şekilde yanında bulunmayanlar ise sahâbî olarak kabul görmezler."
Muhaddisler ise şu görüş üzerine ortak bir tarif kullanmaktadırlar: "Hz. Peygamber'i gören her Müslüman Sahâbî'dir."
Öte yandan şunu da söylerler: "Hz. Nebî'nin (saa) zamanına yetişen, Müslüman olmak şartıyla onu görmese bile herkestir Sahâbî'dir."
Bazıları da: "Hz. Peygamber'e (saa) iman etmiş bir halde onunla görüşen, -her ne kadar bu müddet içerisinde mürtet olsa bile- sonra iman üzere Müslüman olarak ölen her birey Sahâbî'dir." Bu konuda diğer farklı yorumlar olsa da önem arz eden bir değeri yoktur.
Şimdi "Ashâbım yıldızlar gibidir" hadisine geri dönelim; bu hadis birçok şekliyle nakledilmiştir ama biz yalnızca iki tanesini değerlendireceğiz:
1- Hâfız Şemsüddîn Muhammed es-Sehâvî şöyle der; Beyhâkî 'el-Medhal' kitabında Süleyman b. Ebi Kerîme'den, o da Cüveybir b. Sâid'den o da Sâbit b. Dahhâk'tan o da İbn-i Abbas'tan naklederek der ki: Resulullah (saa) şöyle buyurmuştur:
"Allah’ın Kitabı'ndan size ne verildiyse onunla amel gerekir. Onun terki konusunda hiçbiriniz için mazeret yoktur. Eğer Allah'ın kitabında yoksa o zaman benim bir sünnetimde geçmiştir. Şayet benim bu konuda bir sünnetim yoksa bu defa Ashâbım'ın dedikleri vardır. Çünkü Ashâbım gökteki yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız hidayete erersiniz. Ümmetimin ihtilafı ise sizin için rahmettir."
2- Kuzaî Müsned-i Şihab'ta rivayet eder ve der ki: Ebu'l Feth Mânsur b. Ali el-Enmâtî, Ebu Muhammed el-Hasan b. Vâsik'ten, o da Vahab b. Cerîr b. Hazm babası el-Amaş'tan o da Ebî Salih'ten o da Ebû Hureyre'den o da Hz. Nebi'den (saa) naklederek der ki:
"Ashâbım'ın misali yıldızlar gibidir, hangisine uyarsanız hidayete erersiniz."
"Ashâbım yıldızlar gibidir" hadisi üzerinde araştırma yapmadan önce Müslümanların Sahabe konusunda görüşlerini bilmekte fayda var. Onlar Sahabeyi adaletli ve adaletsiz olarak değerlendirerek üç kısma ayrılmaktadırlar:
Bunlardan ilki, bütün sahabeyi kafir olarak bilen 'Kâmiliyye' fırkası ve bunlara ilave olarak aşırıcılıkta onlar gibi düşünen diğer fırkalardır.
İkinci bir grup ise Sahabenin hepsini adil olarak kabul eden ve onların naklettiği rivayetleri yalanlamayı caiz görmeyen; bu üstün özelliğin sebebini ise Allah Resulü (saa) ile beraber olmakla elde ettiklerini iddia edenlerdir.