Her ne kadar “irfan eksenli akılcılar”, “marifet-i nefs”in ne olduğuna ve nedenine ilaveten onun nasıl olduğuna da önem vermişlerse de (Örnek olarak bkz: Sadruddin Şirazî, 1366, c. 6, s. 214) ve aynı zamanda din içi okumalara ek olarak bazı din dışı alanlardakine benzer incelemeleri de gözönünde bulundurmuşlarsa da (Örnek olarak bkz: a.g.y., 1354, c. 1, s. 6) “marifet-i nefs”in (kendini bilme) niteliğine daha fazla odaklanmak, bu öğretinin “işlevsel okuma”sına erişmeye zemin hazırlayabilir ve muhatabın “epistemik ihtiyaç”ına ilaveten onun “eğitimsel ihtiyaç”ına da cevap verebilir. Bunun yanısıra “mukayeseli araştırmalar” ve “çağdaş fikrî ve kültürel ihtiyaçlara cevap” sahasına daha ciddi bir girişle “marifet-i nefs” öğretisine ilişkin bir “rekabetçi okuma”nın biçimlendirilmesine zemin hazırlayarak bu öğretinin dinî kriterli okumasını elde etmeye ilaveten, din dışı rekabetlerde de üstünlüğü sağlanabilir. Tabii ki burada Allame Tabâtabâî'nin bu doğrultuda önemli ve etkili adımlar attığını söylemek gerekir. Diğer bir ifadeyle, Allame, “vahyin eksen oluşu”na bağlı kalarak “irfan eksenli akılcıların epistemik sistemi”ni kalkındırmayı sağlamasına ilaveten, bir yandan “marifet-i nefse dayalı eğitim sistemi” oluşturup “kuruntuları gidermenin pratik çözümü”nü açıklayarak (Bkz: Risaletu'l-Velaye ve Risale-i Lübbü'l-Lübab der Seyru Süluk-i Ulu'l-Elbab kitapları), diğer yandan “güncel mukayeseli araştırmalar”a (Bkz: Hüseynî Tehranî, 1423 Kameri, s. 105; Defter-i Tebligat-i İslamî, 1381, s. 690) ciddi bir yöneliş ile “marifet-i nefs” (kendini bilme) öğretisini “operasyonel, rekabetçi model”e dönüştürmüş ve bu girişimle onun rakip örneklere üstün olmasının zeminini hazırlamıştır.
3-7. “من عرف نفسه فقد عرف ربه” hadisiyle irtibatlı “sened ve delalet bahisleri”ne ayrıntılı girişin zarureti
Yukarıda bahsedildiği gibi, “vahye dayalı hükümler”in önemine sarılmak ve metodik olarak onlara dayanmak, dinî öğretilere ilişkin üstün okuma biçimini belirlemek için en önemli kriterlerden biridir. Bu yüzden “marifet-i nefs” öğretisiyle irtibatlı tefsir bahislerine ve hadis fıkhına ayrıntılı bir giriş, bu öğretiye dair standart okumaya ulaşmak için zaruri kabul edilebilir. Bu arada “من عرف نفسه فقد عرف ربه” hadisi, -“marifet-i nefs” öğretisinin en önemli rivayet belgesi olarak- daha fazla açıklamaya muhtaçtır. Yine bu nedenledir ki “irfan eksenli akılcılar” -Allame Tabâtabâî de onlardandır- bu hadisi “hadisin muteber olup olmadığı”, “hadisi rivayet eden râvi”, “hadisin metni” ve “hadisin delaleti” olmak üzere dört eksende ele alıp incelemişler ve kabul edilebilir bir çıkış ortaya koymuşlardır. Elbette ki “irfan eksenli akılcılar”ın bu sahadaki işlevini savunmak asla onun kapsayıcılığına inanıldığı anlamına gelmez. Diğer bir ifadeyle, her ne kadar bu ekole mensup âlimler “من عرف نفسه فقد عرف ربه” hadisine özel bir ilgi duymuşlar ve onun “itibar” ve “delalet”iyle ilgili önemli noktalara işaret etmişlerse de sözkonusu hadisle bağlantılı sened ve delalet bahislerine daha ciddi bir giriş, “marifet-i nefs” (kendini bilme) öğretisine dair okumalarını kemale erdirme ve geliştirmeye zemin hazırlayacaktır.
4. Toparlama ve sonuç
1. Prensipleri açıklarken “vahye dayalı hükümler”in önemini ve eksen oluşunu vurgulama, “marifet-i nefs” mevzusuna yönelik geniş hacimli ayet ve rivayetlere dayanma, ilgili hadislerle bağlantılı sened ve delalet bahislerine giriş, “marifet-i nefs” ekseninde kapsamlı epistemik, eğitimsel bir sistem ortaya konması, bunun Kur'an'ın ve Itret'in öğretileri temelinde gerçekleşebilmesinin strateji ve yaklaşımları gibi konuların hepsi “irfan eksenli akılcılar ekolü”nde ortaya konmuş prensip, yaklaşım ve metodun hakkaniyetinin alametleridir. (Bkz: Deâî, Rüstemî, Takizade 1400).
2. Allame Tabâtabâî'nin “marifet-i nefs” öğretisinde dair okuması da; “marifet-i nefs” öğretisine ciddi, derinlikli ve kapsamlı yöneliş, “marifet-i nefs” öğretisine sistemli ve mekanize bir bakıştan nasibi olma, “marifet-i nefs” öğretisinden bahsetmenin temeli olarak “akıl”, “kalp” ve “vahy”in ifade ettiği şeyin birliğini vurgulama, “marifet-i nefs”in ne olduğunu açıklama, “marifet-i nefs”in nedensel izahı, “marifet-i nefs”in niteliğinin açıklanması, “من عرف نفسه فقد عرف ربه” hadisine yoğunlaşma ve onunla irtibatlı sened ve delalet bahislerine odaklanma gibi özelliklerde “irfan eksenli akılcılar”ın diğer okuma biçimleriyle veya Hikmet-i Müetaliye paradigmasına inananlar ile müşterektir.
Kaynaklar
a) Kitaplar
1. Kur'an-ı Kerim.
2. Ca'fer b. Muhammed es-Sadık Aleyhisselam'a nispet edilen (1400 Kameri). Misbahu'ş-Şeria. Beyrut: A'lemî.
3. Cevadî Âmulî, Abdullah (1387). Mebadi-yi Ahlak der Kur'an. Tahkik: Hüseyin Şefiî. Kum: İsra.
4. Defter-i Tebligat-i İslamî (1381). Merzbân-i Vahy ve Hıred. Kum: Bustan-i Kitab.
5. Elemelhüda, Ali b. Hüseyin (1998). Emaliyyu'l-Murtaza. Tahkik: Muhammed Ebulfazl İbrahim. Kahire: Daru'l-Fikri'l-Arabî.
6. Fetal Nişaburî, Muhammed b. Ahmed (1375). Ravzatu'l-Vaizin ve Basiretu'l-Mütteizin. Kum: İntişarat-i Rıza.