Allâme’nin burhanı gerçeğe yöneliktir. Yani gerçeği inkâr etmek ya da ondan şüpheye düşmek inkâr ya da şüphe edilen şeyin gerçek anlamda inkârına ya da şüphesine eş sayılacaktır. Bu burhan beyan edilen önermenin doğru olmasına yönelik değildir. Bu durumda onunla uyuşabilmesi için gerçek olması gerekir (gerçekliğin doğruluğu her ne kadar önermenin doğruluğundan da çıkarsansa da). Dolayısıyla ağırlıklı olarak önermeye odaklanan eleştirmen Allâme’nin burhanına yabancı olmamasına rağmen onun gerçekte sözü edilen şeye dönük olmadığını [gözden kaçırabilmiştir].
Sonuç
Biraz önce de açılımını yaptığımız gibi Allâme’nin burhanı hiçbir nazariyeye dayanmamakta, aksine sadece evveliyâtı referans almaktadır. Söz konusu burhanı aşağıdaki şekilde açmak mümkündür:
(Safsatanın zıddı olan) gerçeklik, zatı itibariyle bâtıllığı ve yokluğu kabul etmez. (bedîhi-i evvelî)
Zatı itibariyle yokluğu ve bâtıllığı kabul etmeyen her şey Vâcibu’l-Vücûd bi’z-Zât’tır. (bedîhi-i evvelî)
Dolayısıyla (safsatanın zıddı olan) gerçeklik, Vâcibu’l-Vücûd bi’z-Zât’tır. (netice)
Allâme’nin birinci öncül için sunduğu burhan hiçbir nazariyeye dayanmamaktadır. Dolayısıyla hakkaniyetli olmak gerekirse bu burhanın felsefenin hiçbir nazarî önermeye dayanmayan ilk meselelerinden birini teşkil ettiğini belirtmek gerekir. Bu burhana bir temel teşkil etmesi adına “mutabakat” ya da “nefsü’l-emr” gibi nazariyeleri önceden kabul etmeye lüzum yoktur. Aksine nefsü’l-emrin bazı nazariyeleri bu burhana göre kritik edilebilir [edilmelidir]. Ayrıca bu burhan vahdet-i vücûd ilkesini de temel almamıştır.
Kaynakça
Allâme Tabâtabâî, Seyyid Muhammed Hüseyin, Ta‘lîkât-ı Allâme ber El-Hikmetü’l-Müteâliyeti fi’l-Esfâri’l-Akliyyeti’l-Erba‘a, Beyrut: Dâru’t-Turâsi’l-Arabî, 1981.
____________, Nihâyetü’l-Hikme, Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1362.
Morvârîd, Mahmûd, “Teemmülî der Burhân-ı Sıddîkîn be-Takrîr-i Allâme Tabâtabâî“, Nakd ve Nazar, Yıl 12, 1. ve 2. sayılar, İlkbahar-Yaz 1386.
Muallimî, Hasan, “Teemmülî der Yek Burhân “, Maârif-i Aklî, Faslnâme-i Tahassusi-i Merkez-i Pejûheşi-i Dâiretu’l-Maârif-i Ulûm-i Akli-i İslâmî, 4. sayı, Yaz 1386.