KUR'AN-I KERİM'İN PSİKOLOJİK TEFSİRİNDE ALLAME TABÂTABÂÎ'NİN TEFSİR METODU
Alirıza Şirzâd
Özet
Kur'an-ı Kerim'in psikolojik tefsiri, müfessirin Kur'an ayetlerine psikolojik yaklaşımla yazdığı, tefsir kaynaklarından yararlanarak psikolojik bilginin geçmiş bulgularını Kur'an'a arzedip ayetlerden yeni psikolojik bulgular üretmeyi hedefleyen ve bunlara dayalı sistem kurarak Kur'an-ı Kerim'in psikolojik işaretlerinin tefsirine odaklanan tefsir ekollerinden biridir. Bu araştırma, Allame Tabâtabâî'nin el-Mizan'da yaptığı psikolojik tefsirleri tespit etmeyi ve daha sonra da Allame'nin onları tefsir ederken izlediği yöntemi incelemeyi hedeflemektedir. Makalenin bulguları göstermektedir ki, Allame Tabâtabâî, ister orucun farz olması (Bakara 183) ve mükellefiyete güç yetmesi (Mü'minun 62) gibi mevzusu psikolojik olmayan ayetler olsun, ister aile idaresiyle ilgili ayet (Nisa 34) gibi mevzusu psikolojik ayetler olsun Kur'an-ı Kerim'in çeşitli ayetlerinde psikolojik çıkarımlarda bulunmuş ve tefsirinde bunları açıklamıştır. Bu arada bazı ayetlerde, siyak karinesinden yararlanma türünden tefsir metoduna işaret etmiş, ama başka konularda her ne kadar onları kullanmışsa da buna değinmemiştir. Sonuç itibariyle, el-Mizan'dan çıkartılmış psikolojik tefsirlere dikkat edildiğinde Allame Tabâtabâî, psikolojik tefsirinde Arap dilinin kurallarının yanısıra siyak, muhatabın özelliği ve bilimsel (deneysel) bulgular gibi okuma biçiminden de istifade etmiştir.
Anahtar Kelimeler: Kur'an tefsiri, psikoloji, tefsir metodu, tefsir ekolü, el-Mizan.
Giriş
Günümüzde dünyanın bilimsel ortamlarında, özellikle de ülkemizde disiplinlerarası araştırmalar rağbet görmeye başlamıştır. Araştırmacılar açısından birçok bilimsel meselenin tek disipline bağlı kalarak incelenmesi yeterli bulunmamakta ve konuya çok sayıda bilimsel pencereden bakılması gerekli görülmektedir. Disiplinlerarası araştırmaların Kur'an müfessirleri arasında da uzun bir geçmişi vardır. Edebi, felsefi ve kelami yaklaşımlar geçmişteki bazı müfessirler arasında birçok tefsir ekollerinin ortaya çıkmasına ve sonuçta da Kur'an ayetlerinin farklı şekillerde anlaşılmasına sebep olmuştur. (Karamelekî, 1388, s. 45). Ama zamanın geçmesi ve yeni ihtiyaçların belirmesiyle birlikte, ama aynı zamanda elbette ki sosyal bilimlerin gelişmesiyle eşzamanlı olarak başka akımlar da tefsire eklenmiştir. El-Menar tefsirindeki sosyal eğilimler ve sonra da Min Vahyi'l-Kur'an tefsirindeki eğitimci ekol, toplumsal sorunları çözme ve dinin zamanın ihtiyaçlarına uygunluğunu gösterme hedefiyle Allah'ın ayetlerini ele alan bu akımların örneklerindendir. (Alevimehr, 1389, s. 343). Bu arada, sosyal ve eğitimci ekollerin ardından psikolojik akımı bu tarihsel mecrada en yeni tefsir akımlarından biri saymak mümkündür. Psikoloji biliminin Müslümanların arasında rağbet görmesi ve bu bilimin bazı bulgularının İslamî metinlerde ortaya konmuş noktalarla mutabakat içinde olduğunun görülmesiyle birlikte Müslüman ilim adamları, Kur'an-ı Kerim'deki psikolojik öğretileri keşfetmeye ve nihayetinde de İslamî prensip ve kavramlara uygun bir psikoloji kurmaya girişmiştir.
Tabii ki mevcut tefsirler arasında müfessirin tamamen psikolojik yaklaşımla ayetlere baktığı ve ayetlerden psikolojik sonuçlar çıkardığı bir tefsir gösterilemez. Fakat bazı müfessirlerin, yazdıkları tefsirlerde bazı ayetleri izah ederken psikolojik tefsirler yaptıkları gözlenmektedir. Nitekim Allame Tabâtabâî, harika el-Mizan tefsirinde pek çok yerde Kur'an-ı Kerim ayetlerinin, bu makalede değineceğimiz psikolojik işaretlerini ele almıştır.
Psikolojik tefsirin açık bir tanımını yapmadan önce ilkin bu tefsir yaklaşımının bir tefsir ekolü olarak öğeleri ve özelliklerini belirlemek gerekmektedir. Kaynakları ve kısımlarını açıkladıktan sonra da bu tür tefsirin tarifi verilecektir.
Bir tefsir ekolü türü olarak psikolojik yaklaşım
Kur'an'ın psikolojik tefsiri, tefsir ekollerinden biri olarak gündeme gelmiştir. Bu nedenle onun niteliğini öğrenmek bakımından öncelikle tefsir geometrisindeki tefsir akımlarının genel olarak yerini belirlemek gerekmektedir. Kur'an araştırmacıları tarafından tefsir akımları hakkında ortaya atılan tanımların, tefsir ekollerinin sütunları olarak adlandırılabilecek üç asli unsuru vardır:
1. Uzmanlık: Özellikli bir eğilimle tefsir yazımında en temel sütun, akımlardan birine nispetle belli bir bilim alanındaki uzmanlığın varlığı veya en azından müfessirde, onu tefsirin belli bir yaklaşımına sevkeden özel bir zevk ve tarzın hâkim olmasıdır. (Rızâyî Isfehanî, 1387, c. 2, s. 23). Elbette ki zamanın bilimlerinden birinde uzman olan kişinin tefsir kavrayışlarının, sırf ilmî zevk ile Kur'an'a yaklaşan bireye nispetle farklı olacağına ve Kur'an'dan çok daha derinlemesine istifade edeceğine şüphe yoktur.