Miskeveyh, Sahib bin İbad, Muhellebî ve İbnu’l-Amid gibi bilgin vezirlerle olan irtibatına ilaveten İbn Sina’nın felsefesiyle muasırdı. İbn Sina’yla görüşmesiyle ilgili şöyle söylenir: İbn Sina gençliğinde Miskeveyh’in ders halkasına katıldı. Öğrenci kalabalığının arasında bir cevizi ona doğru attı ve onun hacmini ölçmesini istedi. Miskeveyh, yanındaki ahlâk kitabının birkaç sayfasını ona doğru atıp şöyle söyledi:
“Ben cevizi ölçene kadar sen ahlâkını düzelt. Zira sen ahlâkını düzeltmeye, benim cevizin ölçüsünü almamdan daha çok muhtaçsın.”
Miskeveyh, Ebu Tayyib ve Ebu Sehl Mesihî gibi doktorlarla irtibat halindeydi. Ebu Hayyan Tevhidî, Bediüzzaman Hemedanî ve Harezmî gibi ediplerle sohbet eder ve mektuplaşırdı. Nitekim Ebu Hayyan, edebiyat, felsefe, ahlâk ve çağının sosyal meseleleriyle ilgili muhtelif alanlarda ona sorular sormuştur. Bu sorular ve Miskeveyh’in cevapları, el-Hevamilu ve’ş-Şevamil kitabında bir araya toplanmıştır. Bediüzzaman da bir mektupla, dedikoducuların kendisi adına Miskeveyh’e söylediklerinden dolayı özür diliyor, şiir içerisinde ondan, kendi mevlası diye bahsediyor. Harezmî’nin de Miskeveyh’le dostluğu vardı. Muhabbet dolu bir mektupla, onu aile sorunlarıyla ilgili teselli etmiş ve onun için dua etmiştir.
Miskeveyh, İhvanu’s-Safa gurubuyla da muasırdı ama onlarla iyi bir irtibatı yoktu. Zira onların Miskeveyh’in aksine siyasi hedefleri vardı, hâkim düzene muhaliftiler. Ayrıca din ve felsefe arasında bağ kurma peşindeydiler ve ahlâkî temellerde tasavvufa eğilimliydiler.
3. Miskeveyh’in Eserleri
Miskeveyh çeşitli ilimlerde, özellikle ahlâk ve felsefede geriye çok değerli eserler bırakmıştır. Ahlâk ve felsefede Tehzibu’l-Ahlâk ve Tathiru’l-Arak, Tertibu’s-Saadet, el-Fevzu’l-Asğar ve’l-Hikmeti’l-Halide gibi kitaplar yazmıştır. Tehzibu’l-Ahlâk onun en önemli ve en kapsamlı kitabıdır ve ahlâk usullerini ve temellerini içerir. Yeni bir düzende yazılmıştır. Bazılarına göre ahlâk ilmini düzenli, irtibatlı ve delilli biçimde sunan ilk kitaptır.
Yunanlıların eserlerinin, özellikle Aristo’nun eserlerinin etkisi altında kalan bu kitap, kendisinden sonraki âlimlerin eserlerini de etkiledi. Nitekim Nasiruddin Tûsî, Ahlâk-ı Nasirî kitabına, Tehzibu’l-Ahlâk’tan bazı alıntıların tercümesini eklemiş ve Gazalî, İhya-i Ulumu’d-din’de ondan faydalanmıştır. Miskeveyh’in bu kitabı telif etme sebebi –kitabının başında söylediği gibi- insan nefsinde güzel ahlâkın husulü ve buna bağlı olarak güzel fiillerin zahmetsizce ondan sadır olmasıdır. Bu amacın gerçekleşmesi için nefis, kuvvetleri ve özellikleri tanınmalı, tehzib ve hidayetini sağlayan veya hüsranına ve kirlenmesine sebep olan unsurlar öğrenilmelidir. Bu esasa göre bu kitabı yedi makale şeklinde düzenlemiştir: Nefsin tanımı, ahlâk ve tabiatlar, hayır ve saadetin farkı, insanın amelleri, muhabbet çeşitleri, nefis hastalıkları ve nefis tıbbı. El-Hikmetu’l-Halide kitabı çeşitli kavimlerden nakledilen ahlâkî ve eğitimsel öğütler içermektedir. El-Hevamilu ve’ş-Şevamil kitabında hevamil, Ebu Hayyan’ın Miskeveyh’e sorularının, şevamil ise Miskeveyh’in cevaplarının başlığıdır. Felsefe, ahlâk ve edebiyatla ilgili muhtelif meseleleri içermektedir.
Miskeveyh’ten geriye ahlâkî bir vasiyetname de kalmıştır. Ahlâk ve ahlâk felsefesiyle ilgili görüş ve teorilerin bir özeti şeklindedir. Miskeveyh’in ahlâk ve felsefe konulu bir veya birkaç sayfalık risaleleri ve cüzveleri vardır. Bunlardan bazıları “İlle’z-zât ve İlle’l-em risalesi”, “Risalet-u fi’Tabia”, “Risalet-u fi Cevheru’n-Nefs”, “el-Aklu ve’l-Makul”, “en-Nefsu ve’l-Aklu ve Hakikatu’l-Adl” risaleleridir.
Miskeveyh tıp ve kimya alanlarında da eserler bırakmıştır. Ebu Reyhan Kitabu’s-Saydane adlı eserinin çeşitli yerlerinde onun tıp düşüncelerini zikretmiştir. Yakut’un dediğine göre Miskeveyh’in el-Cami adlı bir kitabı vardı. Bazılarına göre bu kitabı, Zekeriya Razî’nin el-Havi adlı kitabının etkisinde kalarak yazmıştır. el-Eşrebe, Terkibu’l-Bacati mine’l-Edviyeti’l-Müfrede tıp ve ilgili bilim dallarında yazdığı diğer kitaplarından bazılarıdır.
Miskeveyh ilim alanında değerli Tecarubi’l-Umem kitabını yazmıştır. Ahlâkî hedefle yazdığı bu kitap, çeşitli olayları anlatarak halkı ibret almaya ve tecrübe edinmeye davet ediyor.
Miskeveyh’in edebiyat, şiir ve kıssa alanında da eserleri vardır. Enîsu’l-Ferid bunlardan biridir. Kafti’nin deyimiyle kısa ve cazip hikâyeleri ve latifeleri bir araya toplayan en iyi kitaptır. Şimdi Miskeveyh’in ahlâkî ve felsefî eserlerine, özellikle de Tehzibu’l-Ahlâk, Tertibu’s-Saadet, el-Fevzu’l-Asğar, el-Hevamilu ve’ş-Şevamil ve el-Hikmetu’l-Halide kitaplarına inayetle insan, marifet, ahlâk ve eğitim başlıkları altındaki dört bölüm halinde eğitimsel görüşlerini beyan edeceğiz. Mizkeveyh’in hayatı ve eserleri bölümünü, hikmet talipleri için vasiyetinden bir bölümü zikrederek bitiriyoruz:
