Özet
Bu makalede önce “istişrak” kelimesinin anlamı incelenecek ve onun özel tanımı -gayri Müslimlerin İslamiyatçılığı- açıklanacaktır. Daha sonra Doğu ve Batının siyasi ilişkilerinin başlangıcı ve bunların medeniyetlerinin rekabetinden itibaren başlayan şarkiyatçılığın tarihçesi ve altı devresi ele alınacaktır. Devamında da Batılıların İslam’la tanışması ve ona bireysel tenkit yazımı, Kur’an’ı tercümesi, kilisenin savunması ve Haçlı savaşları, İslam medeniyeti ve ilimlerinin Batıya intikali konu edilecektir. (Hatırlatma: Şarkiyatçılığın diğer dört aşaması bir sonraki makalede incelenecektir.)
Anahtar Kelimeler: Kur’an, İstişrak, Batı, İslam, Haçlı savaşları, medeniyet ve bilimlerin intikali
İstişrakın Tarifi
“İstişrak”, yani şarkiyatçılık ve Ortadoğu çalışmaları İngilizce “orientalism” kelimesinin tercümesidir. Gerçi “orient” ve “east” kelimelerinin her ikisi de “şark” anlamına gelir, ama “east” çoğunlukla her şeyin doğusu manasında kullanılır. Bazen de mekan olarak doğu anlamında kullanılır. “Orient” kelimesi ise genellikle Akdeniz ve Avrupa’nın doğusunda yer alan ülkeleri kasteder.[1] Galiba bu yönüyle şarkiyatçılık ve müsteşrik ikinci kelimeden alınmış; “orientalism” ve “orientalist” kavramı yaygınlaşmıştır. Tabii ki “orientalism”in “şarkiyatçılık”a tercümesinde biraz müsamaha vardır. Çünkü “al” eki, “doğu bölgesi”nin kendisini tanımaya değil, “şarka ait” şeylerin bilgisine delalet eder. “Şark” kelimesinin anlamını içinde bölgenin de yer aldığı ona ait her şey sayıyorsak başka.
İstişrak Kelimesinin Ortaya Çıkışı
“Orientalist” kelimesi 1766 yılının başında Latince ansiklopedilerde Peder Bolinas hakkında kullanılmıştır.[2] Yahut bazı yazarların görüşüne göre 1779 veya 1780 yılında ilk kullanımı İngiltere’de[3] olmuştur. Daha sonra 1799 yılında Fransızca’ya[4], 1838 yılında Fransızca Akademi Sözlüğü’me ve 1812 yılında da Oxford Sözlüğü’ne girdi.[5]
Tanımın sorunu: Şarkiyatçılığın çeşitli tarihsel dönemlerde ve değişik bölgelerde muhtelif tezahürlerinin olması her yazarın istişrak için kendi gözlem ve malumatına uygun kendine özgü bir tanım ortaya koymasına yol açtı. Bu nedenle bilim insanları tarafından pek çok ve birbirinden farklı tarifler gösterilmiş oldu. Öyle ki bazı istişrak uzmanları[6], kelimenin kuşatıcı ve kapsayıcı net bir tanımının yapılmasını muhal gördü.
İstişrakın Coğrafi Sınırı
1. İstişrakın en dar sınırı Oxford Sözlüğü’nde tarif edilmiştir. Zira bu sözlük uzak doğunun coğrafi sınırını, yani Çin ve Japonya’yı şarkiyatçılığın hedefi yapmıştır. Bu yüzden “orientalist”in yaygın anlamlarından birini Japon veya Çinli insan olarak tanıtmıştır. (Person from the Japan or China[7]).
2. İstişrakın en geniş çerçevesinde doğudaki tüm ülkeler ve orta, uzak, yakın doğunun da içinde yer aldığı Asya -İslamî ve gayri İslamî ülkelerin bulunduğu doğu Avrupa ve Akdeniz’i kapsar- Batılıların şarkiyatçılık alanı olarak tanımlanmıştır. Amerika’nın ayrıntılı New Jersey Ansiklopedisi şöyle tarif eder:
“The countries to the East and sea of the Mediterranean”[8].
3. İstişrakın en yeni sınırları dinî coğrafyadır. Hıristiyanlık veya Yahudiliğin evanjelik dinî motivasyonuyla ve İslam karşıtı sömürgeci güdüyle Ortadoğu araştırmaları gerçekleştiren müsteşrikler jeolojinin coğrafi sınırlarını bir kenara bırakıp dinî coğrafyanın sınırlarını onun yerine geçirdi ve istişrakın coğrafî çerçevesini yalnızca Müslümanların ikamet ettiği ülkeler kabul etmiştir.
Maxime Rodinson -yirminci yüzyılın büyük müsteşriki- istişrakı şöyle tarif eder:
“اتّجاه علمی لدراسة الشرق الاسلامی و حضارته”[9], yani “Doğudaki İslam ülkelerini ve onların medeniyetlerini araştırmak için ilmî yöneliş.”
4. Gerçi bu tarifte geçen “el-şark” kelimesi coğrafi bölgeyi sınırlandırıyorsa da “İslamî” kaydının vurgulanmasından İslamiyatçılığın kriter ve hedefi nerede varsa istişrakın operasyon için orada hazır bulunduğunu anlamak mümkündür. Buna göre dünyada Müslümanların yaşadığı tüm ülkeler, hatta Afrika, Avrupa ve Amerika bile son dönem müsteşrikler için inceleme konusudur. Bu durumda istişrak için coğrafi sınırın dördüncü çeşidi çizilecektir.
İstişrakın Epistemik Sınırları
Şarkiyatçılar çeşitli dönemlerde ve oryantalizmin farklı ekollerine değişik eğilim yönelerek muhtelif açılardan şarka baktılar. Her bir grup kendine has mevzularla Doğuyu araştırdı:
1. Şarkın Tarihsel ve Coğrafî Bilgisi
İstişrakın en basit çeşidi, Doğudaki her ülkenin imar durumu, şehir ve köylerinin sayısı, önemli dağları, nehirleri, denizleri, ünlü gölleri, tarım türü, sanayisi, madenleri, rezervleri, geçmiş tarihi bakımından incelenmesidir.
Müsteşriklerin pek çok kitabı bu mevzular üzerine yazılmıştır.En eskileri, geçmiş yüzyıllarda gezi gözlemlerinin biraraya getirip yayınlandığı Batılı seyahatnamelerdir. New Jersey Sözlüğü’nün önceki tarifi de bu tanımı dile getirir.