- Mahiyetin Cevher (Töz) ve Araz (İlinek, İlinti) Olarak Taksimi ve Bunların Cinslerinin ve Türlerinin Açıklanması
- Vâcibu’l-Vücûd (Zorunlu Varlık) Konusu: Burada yaratılış mebdeinin Zât’ının ispatından, birliğinden, sübûtî ve selbî sıfatlarından, fiillerinin hususiyetlerinden, evrenin, Yaratıcısıyla olan ilişkisinden, evrende hâkim olan sağlam/kuvvetli düzenden ve varlıklar arasındaki tertipten söz edilmektedir.
Sadru’l-Müteellihîn’in felsefî konularının sıralaması diğer filozofların felsefî konularının sıralamasından pek de farklı değildir. Hatta kendisinin de açıkladığı gibi, çoğu kez diğerlerinin yöntemi ve bakış açısıyla konuşmuştur. Ancak onun felsefenin temel meselelerindeki derinliği (vücûdun asaleti, birliği ve dereceliliği) başarısının sırrını oluşturmuş, ona felsefenin başyapıtlarını sunmayı nasip/armağan etmiştir. Cevheri hareket nazariyesi ve buna bağlı diğer konular, âmilin zamansal hudûsu, âkil ve makûlün birliği, “tüm şeylerin basîtu’l-hakîkası” kuralı, “imkân-ı eşref” kaidesi ve sözlerinin satır aralarından ulaşılan diğer perspektifler buna bir örnektir.
Sadru’l-Müteellihîn’in Telif Eserleri
Sadru’l-Müteellihîn’den geriye pek çok telif eser kalmıştır. Bunların genelinde ya da bir bölümünde şer‘ ile akıl ve zevk ile burhan arasında bir uzlaşı meydana getirdiği o özel yöntemini takip etmiştir. Bu eserlerin, onun hayatının ikinci ve üçüncü evrelerine ait oldukları açıktır.
- Esfâr-i Arbaa der Hikmet-i İlâhiye olarak bilinen Hikmet-i Müteâliye (4 cilt)
- Mebde ve Meâd
- Şevâhid-i Rubûbiyye
- Meşâ‘ir der Mebâhis-i Vücûd
- Hikmet-i Arşiyye
- Şerh-i Hidâyet-i Esîriyye
- Hâşiye-i İlâhiyât-i Şifâ
- Hâşiye-i Hikmet-i İşrâk
- Hâşiye-i Revâşih-i Mîr Dâmâd
- Risâle-i İttihâd-i Âkil ve Makûl
- Risâle-i İttisâf-i Mâhiyet bi’l-Vücûd
- Mebde-i Vücûd-i İnsân
- Risâle der Tasavvur ve Tasdîk
- Risâle der Cebr ve Tefvîz
- Risâle der Hudûs-i Âlem
- Risâle der Haşr
- Risâle der Sereyân-i Vücûd
- Risâle der Kazâ ve Kader
- Risâle der Teşahhüs
- Risâle-i Tarhu’l-Kevneyn
- Risâle-i Mesâil-i Kudsiyye
- Risâle-i Mefâtîhu’l-Gayb
- Risâle-i İksîru’l-Ârifîn
- Risâle-i Vâridât-i Kalbiyye
- Kavâid-i Melekûtiyye
- Tefsîr-i Sûre-i Hamd
- Kesr-i Esnâm-i Câhiliyye
- Tefsîr-i Sûre-i Bakara (tamamlanmamış)
- Tefsîr-i Âyete’l-Kürsî
- Tefsîr-i Âye-i Nûr
- Tefsîr-i Sûre-i Vâkı‘a
- Tefsîr-i Sûre-i Yâsîn
- Tefsîr-i Sûre-i Târık
- Tefsîr-i Sûre-i Hadîd
- Tefsîr-i Sûre-i Cum‘a
- Tefsîr-i Sûre-i A‘lâ
- Tefsîr-i Sûre-i Duhâ
- Tefsîr-i Sûre-i Zilzâl
- Şerh-i Usûl-i Kâfî
- Risâle der Şerh-i Hadîs-i “En-nâsu niyâmun fe-izâ mâtû intebehû”
- Esrâru’l-Âyât
- Hâşiye ber Tefsîr-i Beydâvî
- Hâşiye-i Tecrîd
- Hâşiye ber Şerh-i Tecrîd-i Kûşçî (Ali Kuşçu)
- Hâşiye-i İmâmet
- Hâşiye ber Şerh-i Lum‘a-i Dımeşkıyye
Hâşiye ber Şifâ ve Şerh-i Hikmetü’l-İşrâk adlı iki kitap da ona nispet edilmiştir. Yine Sırru’n-Nokta adlı bir risale ve “Dağları görür, onları hareketsiz sanırsın. Oysa onlar bulutlar gibi hareket ederler”[1] âyetinin tefsiri de Sadru’l-Müteellihîn’e nispet edilmiştir ki, kapsadıkları konuların türüne bakıldığında bu nispetin sıhhati konusunda söylenecek çok şey vardır.
Muhammed Hüseyin Tabâtabâî
Kum, Hicrî Şemsî 1340 / Miladi 1961.
[1] Neml, 88. âyet