12 ltalyan teolog Fausto Paolo Sozzini (Faustus Socinus-1539-1604) tarafından kurulan, teslis öğretisinin karşıtı olan 'üçleme karşıtı' (Nontrinitarianism-Antitrinitarianism) anlayışının bir formu olarak dini
rasyonalist bir yaklaşımla temellendirmeye çalışan ve İsa'nın tanrısallığını reddeden öğreti. 13 Ernest Campbell Mossner, "Deism", s. 327. 14 Peter Gay, Deism, s. 11.
15 özellikle dini konularda ileri görüşlülük ve hoşgörülülük. Genellikle Latitudinarianlara en güzel örnek olarak Cambridge Platonistleri gösterilmektedir.
16 Leslie Stephen, History of Engllsh Thought in The Eighteenth Century, Vol. ı, A Harbinger Book, London (1962), s. 85.
17 Roger L. Emerson, "Latitudinarianism and the English Deists", (Deism, Masonry and the
Enlightenment: Essays Honoring Alfred Owen Aldridge, ed: J. A. Leo Lemay, Toronto: Associated University Press ( 1987), s. 33-43.
1.Rasyonel Doğaüstücülük
2.Hıristiyan Deizmi
3.Hıristiyanlık Karşıtı Deizm
Hıristiyanhğın akla uygun olması ıçın doğa ile uyum içinde olması gerektiğini ifade edenler sadece deistler değildi. Bu süreç içindeki birçok düşünürün, benzer düşünceleri paylaştıkları görülebilir. Neredeyse herkesin bu tartışmanın bir parçası olduğu kabul edilmiştir. Bu öncüler arasında Edward Stillingfleet (1635-1699), William Chillingworth (1602-1 644) gibi akılcı teoloğlar olarak anılan İngiliz düşünürler ile Cambridge Platonistleri, Centerbury Başpiskoposu John Tillotson (1630-1694), ünlü İngiliz filozofu John Locke (1632-1704), teolog ve aynı zamanda da kimyager olan Robert Boyle (1627-1691), bütün deistlerin fikir babası olarak görülen Herbert of Cherbury (1583-1648) ile John Prideaux (1578-1650) ve Joseph Butler (1692-1752) gibi İngiliz piskoposlar sayılabilir. ıs
Bu karakterlerin neredeyse tamamı her yönüyle oldukça muhafazakar kişiler olarak kabul edilmişlerdir. Bir kısmı geleneksel doğaüstü inançlara karşı
hücum ederken, diğer bir kısmı geleneksel çizgiye yakın görülmüş, ancak hepsinin de inançların rasyonel olması gerektiği görüşünden hareketle Hıristiyanlığın rasyonel bir temele sahip olduğunu göstermeye çalıştıkları kabul edilmiştir.19
Tarihsel Arka Plan; Deizmi Tetikleyen Temel Unsurlar
Deizmin ortaya çıkışını tetikleyen temel unsurları belirleyebilmek için deizmin ortaya çıkışına sebep olan tarihsel arka plana yönelik dikkatli bir gözlem yapmak gerekir. Söz konusu etkileri detaylarına girilmeden şu şekilde sıralamak mümkündür:
1.Felsefi Düşüncelerin Deizm Üzerindeki Etkileri
2.Kilise'nin Ortaçağ'daki Skolastik Düşünce Yapısı
3.Skolastik Düşünceden Bağımsızlaşma Arayışları: Rönesans Düşüncesi
4.Reform ile Yükselen Dini İhtilaf ve Arayışlar
5.Luther'in Kilise'ye Tepkisi ve Protestanlığın Ortaya Çıkışı
6.Protestanlığın Sonuçları ve Yeni Dinsel Yaklaşımlar
7.Dini ve Siyasi Savaşlar
8.Doğal Dine Dayalı Siyaset Anlayışı
9.Büyük Coğrafi Keşiflerin Dinsel Yaklaşımlara Etkileri
10. Bilimsel Gelişmelerin Dinsel Yaklaşımlara Etkileri
11. Ortaçağ'a Hakim Evren Anlayışı ve Rönesans İle Birlikte Ortaya Çıkan Değişim Evrenin Bir Makine Olarak Tasavvur
Edilmesi
12. Doğadan Hareketle Yaratıcıya Ulaşma Yolu: Doğal
Teoloji
Ortaya Çıkışının Teolojik Nedenleri:
18
S.G. Hefelbower, "Deism Historically Defined", s. 218.
19 S.G. Hefelbower, a.g.e., s. 219.
222 / Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm
Deizmin özelde Hıristiyanlığa yönelttiği teolojik itirazlara bakıldığında söz konusu itirazların da detayına girilmeden şu şekilde sıralanması mümkündür:
1. Teslis inancı ve Hz. İsa'nın kişiliği meselesi (Tanrı ve peygamber tasavvuru)
2.Kutsal Kitaba karşı güvensizlik (Vahyin ve doğal dinin bozulması)
3.Asli günah inancı
4.Kilise ve din adamlarının baskı ve uygulamaları (Tanrı ile insan arasına aracılar sokulması)
5.Papahk kurumu ve kilisenin yanılmaz kabul edilen dini
otoritesi (Farklı görüşlerdeki.kişilerin aforoz edilmesi)
6.Rönesans ve reform süreci (Luther'in Katolik kilisesine başkaldırması)
7.Aydınlanma düşüncesi (Aklın gücüne duyulan güven)
8.Kurtuluşun yalnız Hıristiyanhkta olduğu inancı
9.Akıl-Vahiy ilişkisi (Dinin sadece iman meselesi kılınması ve aklın saf dışı bırakılması)
10. Din-Bilim çatışması
11. Hıristiyanhğın gizemli yapısı (Tertülyanus "Saçma
olduğu için inanıyorum" anlayışı)
Doğru Bir İslam Düşüncesinde Neden Etkili Olamaz?
Deizm anlayışının temel iddiaları ve Hıristiyanlık inancına yönelik temel itirazları incelendiğinde doğru bir İslam anlayışına sahip olunması durumunda İslam düşüncesi açısından tehdit oluşturmasının mümkün olmadığı detaylarına girilmeden şu şekilde sıralanabilir:
1.İslam tevhit dinidir.
2.İslam doğal ve fıtri bir dindiı:.
3.İslam, sağlam ve yaratılışa uygun bir peygamberlik inancına sahiptir.
4.İslam, değişiklik ve bozulmalara karşı korunmuş güvenilir bir vahye sahiptir.
5.İslam, aklın önemine vurgu yapan, akıl-vahiy uyumuna sahip bir dindir.
6.İslam, evrensel ilkeleri olan bir dindir.
7.İslam, kilise gibi bir kurum ile papalık ve ruhban sınıfının olmadığı bir dindir.
8.İslam, delile dayalı, inceleme ve araştırmaya sevk eden bir dindir.