Kur'an'da ‘Tevhid-i Ef'alî’ Eğitiminin Yöntemleri
Doç. Dr. Muhammed Davudî
Doç. Dr. S. Cevad Kandil
Özet
Bu makalenin hedefi, Kur'an'da ‘tevhid-i ef'alî’ eğitiminin yöntemlerini incelemektir Tevhid-i ef'alî, tevhidin mertebelerinden biridir ve çok sayıda örneği vardır. En önemlileri, hâlikıyette tevhid, rububiyette tevhid ve mâlikiyette tevhiddir. Tefsir kaidelerinden yararlanılarak gerçekleştirilen bu tahkik göstermektedir ki, Kur'an'da tevhid-i ef'alînin asli tezahürlerinin eğitimi için; farzetme, doğrudan telkin, tevhid-i ef'alînin fıtrî olduğuna dikkat çekme, tefekküre sevketme, istidlal, duygu ve hisleri harekete geçirme, nesnel örnekler gösterme ve geçmişten gerçek öyküler nakletme yöntemlerinden istifade edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Eğitim yöntemi, tevhid-i ef'alî, farzetme, doğrudan telkin, fıtrî olma, tefekkür, istidlal.
1. Mukaddime
Tevhidin itikadî mertebelerinden biri ‘tevhid-i ef'alî’dir. Yani varlık âleminde her fiilin fâilliği Allah'a münhasırdır ve hiçbir fiil onun izni ve iradesi olmaksızın gerçekleşmez. Fakat bu genel manayı açıklarken ve onu nedensellik nizamıyla uzlaştırırken İmamiye, Mutezile ve Eş'ariye uleması tarafından farklı görüşler ortaya atılmıştır. (Tabatabaî, tarihsiz, s. 300-306; Subhanî, 1404 kameri, c. 1, s. 300-309; a.g.y., 1373, c. 2, s. 243-253; a.g.y., 1420 kameri, s. 115-168; Misbah Yezdî, 1370, 387-392; Mekarim Şirazî, 1367, c. 3, s. 316-319; Cevadi Âmulî, 1383, s. 443-447).
Allah'ın fiillerinde tevhid, Kur'an'ın, çok sayıda ayette öğretilmiş en temel itikadî öğretilerindendir. Tevhid-i ef'alînin birçok tezahürü vardır, ama onların hepsinin Kur'an'daki eğitim metodunun incelenmesi bu makalenin hacmi dışındadır. Bu nedenle konuyu üç ana örnekte, yani halikıyette tevhid, mâlikiyette tevhid ve rububiyette tevhid üzerine odaklayarak toparlayacağız.
Bu makalenin asli sorusu şudur: Kur'an, tevhid-i ef'alîyi öğretmek için hangi yöntemleri kullanmış veya tavsiye etmiş ya da teyit etmiştir? Bu makale, Kur'an'da tevhid-i ef'alînin eğitim yöntemlerini keşfedip açıklamayı amaçlamaktadır. Konuya girmeden önce eğitim yönteminin anlamına açıklık getirmek ve tevhid-i ef'alî ve boyutları hakkında özet bilgi vermek lazımdır.
2. Eğitim Yöntemi
Kimileri eğitim ve öğretimde metodu, eğitimin hedeflerine ulaşmak için eğitim kuralları, yöntemleri ve tekniklerini kullanma yolu şeklinde tarif etmiştir. (Hüseynizade, 1388, s. 28). Başkaları ise bu yolu iradeli faaliyet çeşitleriyle ilişkili kabul etmiştir. (bir grup yazar, 1391, s. 450). Ama denebilir ki metod, eğitimin hedeflerine ulaşmanın niteliğinden ibarettir. Bu nitelik de normal olarak kendine has faaliyetlerin seçimini ve onların nasıl gerçekleştirileceğini kapsar. Örnek vermek gerekirse, eğer eğitimcinin hedefi öğrenciye darp eylemini öğretmekse bu eğitimin niteliği (faaliyetlerin seçimi ve gerçekleştirilmesinin niteliği) darp eğitiminin yöntemidir
Bazılarının görüşüne göre eğitim, öğretmek demektir. (Şeriatmedari, 1366, s. 18). Yani bir öğretici tarafından öğrenende öğrenim meydana getirme amacıyla gerçekleştirilen her türlü faaliyettir. (Meşayihirâd, 1380, s. 24). Bu tarife göre eğitimin hedefi öğrenmedir.
Başkaları ise öğrenmeye “kolaylaştırma” şartını ekleyerek eğitimi şöyle tarif etmiştir:
“Eğitim, öğrenmeyi kolaylaştırma hedefiyle öğretmen veya muallim tarafından planlanan, öğrenciler ve bir ya da birkaç öğrenen arasında etkileşme biçiminde cereyan eden faaliyetlere denir.” (Seyf, 1379, s. 30).
Fakat bu tanımın sınıfta verilen eğitime özgü olduğu ve diğer eğitim türlerini kapsamadığı dikkate alınarak daha geniş bir tanım yapılırken şöyle denmiştir:
“Hedefi, öğrencilerde öğrenmeyi kolaylaştırmak olan önceden planlanmış her türlü faaliyet veya yönetime denir.” (A.g.e.).
Ama Kur'an'da tevhid-i ef'alî eğitiminde öğrenmenin sadece zihinsel bilgide değişiklik meydana getirme manasına gelmediğine dikkat edilmelidir. Bilakis buna ilaveten, amelî davranışta değişiklik meydana getirmeyi de kapsamaktadır. Öyle ki zihinsel bilgide uluhiyette tevhide ve davranış değişikliğinde ibadette tevhide varacaktır. Kur'an'ın öğretileri itibariyle uluhiyette tevhide ve ibadette tevhide davet tüm peygamberlerin çağrısının özüdür:
“وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ "
"Senden önce hiç bir elçi göndermedik ki, ona şunu vahyetmiş olmayalım: Benden başka ilah yoktur, öyleyse bana ibadet edin.” (Enbiya 25).
Hulasa tevhid-i ef'alî eğitiminde yöntemin amacı, eğitim alan kişide tevhid-i ef'alî itikadı ve bilgisinin nasıl meydana getirileceğidir. Daha açık bir ifadeyle, kastedilen, tevhid-i ef'alî itikadı ve bilgisinin tahakkuku için hangi faaliyetlerin nasıl gerçekleştirilmesi gerektiğidir. Bu yöntemleri ya bizzat Allah insanın eğitimi için kullanmış ya Allah'ın peygamberlere öğrettiği ve onlardan uygulanmasını istediği yöntemlerdir ya da peygamberlerin kendi eğitimlerinde kullandığı ve Allah'ın teyit ettiği metodlardır.
3. Tevhid-i Ef'alî ve Boyutları