Genel Sabit İtibarî Kavramlar; Özel Değişken İtibarî Kavramlar
Allame, itibarî algıları görecelik ve devam açısından iki çeşit görmektedir: Değişken özel ve göreceli itibarîler, sabit olan genel itibarîler. (Tabâtabâî, Bita: 313) Zira faydalanma, topluluk, adalet, hüsün ve kubuh gibi eyleme dayalı itibarî algılar, eğilimlerin neticesidir ve aktif güçle mütenasip olan algı ve düşüncelerin mahsulüdür. Bu yüzden sabitlik ve değişkenlikte itibarî düşüncelere tabidirler. Zira bu düşünce ve algılar iki türlüdür: 1. İnsan türünün gereksinimi ve insan doğasının yapısına tabi olan genel itibarî düşünceler ve algılar ki bunlar sabittirler ve değişmezler. Salt irade, tiksinti, sevgi ve nefret bunlara örnektir. 2. Değişkenlik gösteren özel itibarî düşünceler ve algılar. Özel bir kişi veya gruba ait irade, tiksinti, sevgi ve nefret buna örnek olarak sunulabilir. Velhasıl eyleme dayalı itibarî algılar iki çeşittir: Sabit olan genel itibarîler ve değişken olan özel itibarîler. (A.g.e:)
Topluluktan Önce İtibarî Algılar; Topluluktan Sonra İtibarî Algılar
Allame, bu taksimi itibarî kavramlar hakkında birçok konuya eksen teşkil edecek en temel taksim olarak görmektedir. İtibarî ilimler, insanın varoluşsal ve doğal olan aktif güçlerine dayanan gereksinimlerinin bir sonucudur. İnsandaki bu aktif güçlerin faaliyeti onun toplumla olan irtibatına göre iki kısma ayrılır: Toplulukla sınırlanmayan ve toplumun teşekkülüne bağlı olmayan faaliyetler ki bunların tahakkuku için bir topluluğun ortaya çıkmasına gerek yoktur. Binaenaleyh itibarî konular, içtima/topluluk öncesi ve topluluk sonrası olmak üzere iki kısma ayrılır.[3] Birinci kısma ait eylemler şahsa bağlıdır ve onunla kaimdir. İkinci kısımdaki faaliyetler ise topluluğa bağlıdır, toplulukla gerçekleşir. (Tabâtabâî, Bita: 314-315) Allame, toplumdan önceki itibarî algılardan söz ederken bunlardan asli ve iptidaî (köklü ve temel) beş itibarı açıklıyor. Ardından toplumdan sonraki itibarlar hakkında dört örnekten söz ediyor. Allame’nin sözünü ettiği “içtimadan/topluluktan önceki beş itibar şunlardır: Vaciplik, hüsn-ü kubuh, daha kolay olanı seçmek, faydalanma ve topluluğun hakikati, ilme tabi olmanın hakikati; Allame’nin üzerinde durduğu topluluktan önceki beş itibarî husustur. Bunlardan “adalet” konusuyla ilgili olanlar ise faydalanma ve toplumun hakikati ile hüsn-ü kubuh meselesinin itibarıdır. Konumuzu Allame’nin bakış açısıyla adalet teorisinin iki temel taşı olan faydalanma ve topluluk olgusundan bahsederek sürdüreceğiz.
b) Antropolojik Temel: Faydalanma Ruhu
Allame “Usulü Felsefe”de faydalanma ve toplum konusuna, tabiatı mütalaadan başlıyor ve şöyle diyor: Maddi olan her varlık kendi bekası için bir şekilde dışarıdan faydalanmaktadır. Bu, tüm varlıkların özellikle de canlı olanların en bariz özelliğidir. Mesela; canlı bir varlık su içer, sebze ve meyve yer veya diğer hayvanların etini yer. Sonra beslenme ve sindirim mekanizmasıyla faydalı olanları beden tarafından emilirken geriye kalanları dışarı atılır. Şuuru olan canlılar, özellikle de insan bu yöntemi sadece doğal ve maddi yönlerinde değil, bilakis her türlü ihtiyacını gidermede kullanmaktadır. İnsan; doğadaki şerait ve güçlerden, cansız varlıklardan, bitkiler ve hayvanlardan kendi ihtiyaçlarını gidermek için faydalanır. Bu maksatla onları kullanır ve kendi hizmetine alır. Allame bir varlığın başka bir varlıkla olan bu tarz hedeflenmiş yaklaşımına “istihdam/hizmete alma/kullanım/faydalanma” ismini vermiştir. Allame burada şu soruyu sormuştur: Acaba insan bu tarz yaklaşımı kendi türünden olan başka bir insan hakkında ortaya koymaz mı ve onu istisna eder mi? Cevap: Hiç kuşkusuz ki hayır; insan kendi türünden olan diğer insanlardan da yararlanmak ister, onları da hizmetine almak ister. Zira insanda bulunan istihdam/yararlanma ruhu “umumi/genel” ve “daimi/süreklidir”. Bu iki özelliğe sahip olan bir huyun kaynağı tabiattır ve kaynağı tabiat olan bir şeyde istisna yoktur. (A.g.e: 319 -322)