c) Bir hadisin içeriği akıl sahiplerinin söz ve davranışlarına aykırıysa, bu tür hadisleri uydurma hadislerden saymak gerekir. Mesela şu cümle, "Beyaz horuz benim ve Cebrailin dostudur."Şaneçi, 125) Dolayısıyla bu tür cümleler hadis diye kabul dilemez.
9- Çelişen Hadisleri Kaldırma Kurallarından Yararlanma (Mureccehat)
Dr. Subhi Salih, Muhtelifu’l Hadis diye bir ilimden bahsederek bunun zahiren çelişki taşıyan hadislerle ilgili bir ilim olduğunu söylüyor. (Age. 198) Daha sonra şunları ekliyor:
Çelişen iki hadisin sorununun giderilmesi, mutlakın mukayyet kılınması veya âmmın tahsis edilmesi yoluyla yahut bu iki hadisin birçok olaya hamledilmesiyle olur. Buna ıstılah olarak hadislerin telfik edilmesi ilmi denir. Bu, birbiriyle zahiri anlamda çelişen iki hadisi telfik eden veya bu iki hadisten birini tercih eden bir ilimdir. (Age. 198)
Üstat Şaneçi, çelişen hadisler arasındaki karşıtlığı şöyle taksim ediyor:
a) Delilleri uzlaştırılmaya müsait olan ibtidai karşıtlık. Örneğin âmm ile has ve mutlak ile mukayyet arasındaki karşıtlık.
b) Uzlaştırılabilir olmayan iki haberin medlulden kaynaklanan karşıtlığı iki kısımdır:
Birinci kısım: İki hadisten birinin müreccahı teyit ettiği yer.
İkinci kısım: İki hadisin içinde müreccahın bulunmadığı durumlar.
Daha sonra bir hadisin diğer hadislerin önünde tutulması demek olan müreccahları şu şekilde sıralıyor:
a) Senede dair müreccahlar: Ravinin aklı, ilmi, takvası kaydetmesi vs.
b) Hadis lafızlarının müreccehları (Rivayete dair müreccahlar) Örneğin bir Masum’dan (s.a.a) lafzen nakledilerek rivayet edilen bir hadis, anlam yönüyle nakledilen bir hadise tercih edilir.
c) Hadis metninin müreccahları: (Hadis lafızlarının fesahati- Metinde sıkıntı olmaması- delillerin tekidi- Hakiki delalet vs.)
d) Dış müreccahlar: (İki hadisten birinin diğer delille zıtlaşması, imamların daha fazla ameli ve fetvası, hadisin asla aykırı veya uyumlu olması- rivayet şöhreti vs.) (Şaneçi, s. 195-199)
Ayrıca şunu da belirtmek gerekir ki çelişen hadislerin müreccahlarından biri, metin müreccahlarıdır. Dolayısıyla metin eksenli hadis kritiğinde müreccahlar bahsine ihtiyaç duyacağız.
Hadislerde Metin Kritiğinin Zarureti ve Önemi
Bazen hadis metinlerinde az ya da çok birtakım sorunların göze çarpar ve bu sorunların ortadan kaldırılması gerekir.
Rivayet metinlerinde görülen bazı sorunlar şunlardır:
- Rivayetlerin ihtilafları
- Hadislerde anlam nakli
- Hadislere sorunlu lafızların girişi
- Hadislerde değişim ve tahrif
- Rivayet metinlerindeki sıkıntı (Behbudi, 98)
Dolayısıyla metin kritiği yoluyla hadis metinlerindeki bu sorunlara çözüm yolları sunulabilir.
Hadis Kritiğine Dair Bazı Terimler
Hadis metni değerlendirmelerinde kullanılan bazı terimler şunlardır:
1- Muztarib: Senetleri veya metni çeşitli suretlerde nakledilmiş olan hadislerdir; ancak bunları uzlaştırmanın ya da birini diğerine tercih etmenin imkanı yoktur. (Mamkani 1/386)
2- Maklub: Senedindeki ya da metnindeki bazı kelimeleri, aynı senette veya metinde başka kelimelerle değişmiş olan hadistir. (Mamkani 1/391)
3- Musahhaf: Senedinde veya metnindeki kısımlarında bulunan harflerin benzer harflerle değiştiği hadistir. (Mamkani, 1/137)
4- Mudrec: Birtakım kısımlar sokularak senedinde veya metninde değişiklikler yapılmış olan hadistir. (Mamkani, 1/219)
5- Mueyyed: Aynı anlamdaki hadislerle kıyaslandığında fazlalık içerdiği görülen hadistir. (Mamkani, 1/246)
6- Şazz: Sika ravisi nakilde tek kalan (Tek bir sika raviye sahip olan) bununla birlikte çok sayıda sika (güvenilir) kişi tarafından nakledilmiş olan diğer hadislere aykırı olan hadistir. (Mamkani, 1/255)
7- Munker: Rivayet zincirinde sika olmayan ravileri bulunan ve sika raviler tarafından nakledilen hadislere aykırı olan hadistir.
8- Şazuz: Güvenilir kişi veya kişilerce nakledilen bir hadise aykırı olan hadistir. (Mamkani, 1/153)
9- İllet: Hadisin senedinde veya metnindeki aşikar olmayan sorunlara denir. (Mamkani, 1/153)
Sonuç
Bu makalede, hadis kritiğinin ölçütleri, iki kısımda incelendi. 1- Dışsal kritik (Hadisin senedinin incelenmesi) 2- İçsel kritik (Hadisin metninin incelenmesi)
Yukarıdaki yöntemlerin her birisi tarif edilip incelendikten sonra ortaya şu çıktı:
Hadisin senet yönünden incelenmesi, hadis incelemesinin sadece bir yönünü oluşturur ve bunun zayıflığı, hadisin muhkem telakki edilmemesi için bir karine oluşturabilir. Ama rivayeti bir kenara koyabilmek için metin kritiği gibi daha muhkem delillere ihtiyacımız var.
Dolayısıyla senet kritiğinin sınırlı oluşu dikkate alarak, metin kritiği, hadis incelemesinde en önemli değerlendirme yolu olarak görülebilir.
Metin eksenli kritik ölçütlere dair iki kategori ile yapılabilir: 1- Nakli ölçütler. 2- Akli ölçütler
Nakli ölçütlerde bir hadisi ölçmenin nakli ölçütü Kur’an ve sünnettir. Ama akli ölçütlerde ise bir hadisin sıhhatini ölçmenin kriteri, aklıselime, akli gerçeklere ve akli karinelere aykırı olmamasıdır.
Bu makalede, hadis kritiğinde akli ve nakli ölçütlerin türleri ele alındı ve her birine ilişkin örnekler ve kanıtlar zikredildi.