islami psikolojinin varsayımları

04 December 2025 31 dk okuma 8 sayfa
Yazı Boyutu:
Sayfa 8 / 8

Bir amelin gerçekleşebilmesi için asgari koşulların meydana gelmasinin yanında başka koşullara da gereksinim vardır. Yukarıda belirtilen üç temel unsura dördüncüsü de eklenebilir. Dördüncü kaynak konum olarak irade aşamasından sonra gelir. Bir işe yönelik oluşan iradeden sonra birey, onu gerçekleştirebilmek için bir plan yapar. Başka bir ifadeyle, söz konusu amaca ulaşmak için bir plan ve ihtiyaç duyulan araçları temin eder. Kur'an bu adımdan ''temhid ve planlama'' kavramlarıyla söz eder. Örneğin savaşa katılmamak için peygamber (sav)'den izin isteyenler, aslında en başından beri savaşa katılma taraftarı değillerdi. Eğer bunu gerçekten isteselerdi gerekli hazırlıkları yapar ve ihtiyaç duyulan araçları da temin ederlerdi. Yine aynı şekilde, Velid bin Muğire Kur'an ayetlerinin insanlar üzerindeki etkisini bildiğinden bu etkiyi engellebilmek için ''plan ve hazırlıklar'' yaptığından söz edilir. Onun amacı, insanlara Kur'anın sihir olduğunu inandırarak ilahi etkisini engelleyip inkar etmekti. Böylelikle, Kur'anın da insansoğlunun bir tecrübesi olan sihir ve hile ile eşdeğerde görülmesini sağlayacaktı. Böylece birey, amacına ulaşmasını sağlayacak araçlar ve yöntemleri belirleyerek onları düzenli bir planın parçaları haline getirecektir. İnsanın hareketleri planlamanın bir parçası olduğu andan itibaren amelin kaynaklarından biri olur. Böylelikle, gerçekleşen bir ameli anlamak ve açıklamak daha kolay olacaktır. Bundan dolayı, planlama ve hazırlık yapmanın da amelin bir diğer kaynağı olduğunu söylemek mümkündür.

Nihayet, planlama ve hazırlığın ardından ameli gerçekleşebilmesi için gerekli olan azim ve kararlılığın da ortaya konması gerekir. Bu da, amelin beşinci bir kaynağı olduğunu gösterir.

Allah, Kur'anda pehgamber efendimizi (sav) azmetmeden önce meşverette bulunmaya davet ederken, planlama ve azmetmeyi bir yerde belirtmektedir. Başka bir ifadeyle, ameli planlama aşamasında üzerinde detaylı bir şekilde düşünüp geliştirdikten sonra gerçekleştirilmesi için azmedilmesi tavsiye edilmektedir. Eğer konumuzun gereği, insan davranışının gerçekleşmesini analiz ederken izlenecek yöntemi dikkate alırsak planlamadan sonra amelin bir diğer kaynağı da ''azim ve kararlılığın'' olduğunu belirtmeliyiz.

Ancak, belirtildiği üzere gerekli kaynaklar olmadan amel gerçekleşmez. Bu sözün en iyi kanıtı, Hz. Adem hakkında söylenenleri inceleyerek bulmak mümkündür. Adem (as) kendini bir emri (yasak meyveyi yememeği) yerine getirmeye adadı. Ancak bunda başarılı olmadı. Sebebi ise, kendisini adadığı emri yerine getirmkte yeteri kadar azimli olmamasıdır.

Gerekli kaynaklar bir araya geldikten sonra amel gerçekleşir. Kur'anda amelin gerçekleşmesi aşamasına ilişkin ''amel, kesb, iktisab, çaba, işlemek ve ictirah'' gibi kavramlardan söz edilmiştir.

Son iki unsuru da amelin kaynağı olarak dikkate alırsak, ikinci tablodaki gibi bir tasvirle karşılaşır ve bunu “amelin asli modeli”ne karşı “kamil amelin modeli” olarak tanımlarız.

Amel

Azim

Planlama

İrade

Meyil

Bilgi

Fiziki koşulların idraki

Gelenekler

İçgüdüsel çekicilik

2. Tablo: Kamil Amel Modeli

Önceki Sayfa 6 7 8 Sonraki Sayfa

Bu Yazıyı Paylaş

İlgili Yayınlar