3. Kanıt, akılcı çerçeveye göre nedensel ve zihinsel olmak üzere iki kısma; nedensel kanıt da özü itibariyle (bizzat) nedensel ve bağımlı (bilaraz) nedensel olmak üzere iki kısma; zihinsel kanıt ise delil ve mutlak olmak üzere iki kısma ayrılır. Mutlak zihinselin de bağıntılı (tezayüf), sebepli ve genel bağlayıcılıklar (mülazimat-ı âmme) olmak üzere üç kısmı vardır.
4. “Özü itibariyle nedensellik”, “delil türünden zihinsellik” ve “bağıntılı ve sebepli türden mutlak zihinsellik” kanıtıyla Tanrının varlığı ispatlanamaz. Sadece bağımlı nedensellik ve genel bağlayıcılıklar türünden mutlak zihinsellik kanıtı yoluyla Tanrının varlığını izah etmek mümkündür.
5. Bağımlı (bilaraz) nedensel kanıt ile genel bağlayıcılıklar kanıtı arasında mahiyet bakımından fark yoktur. Genel bağlayıcılıklar kanıtı, bir şeyin gerekmesinden başkasının gerekmesine intikal ve bağımlı (bilaraz) nedensel kanıt da bir şeyin gerekmesinden o şeyin gereğinin gerekmesine intikaldir.
6. Tanrının varlığının kanıtlanabilirliği, “zorunlu varlık hakkında kanıt gösterilemez” (el-vâcib lâ burhan aleyhi) kuralıyla çelişkili değildir. Çünkü söz konusu kaidenin ifade ettiği şey, zorunlu olanın, özü itibariyle (bizzat) nedensel kanıtla ispatlanamayacağıdır. Halbuki kanıtlanabilirlikten bahsedildiğinde zorunlu olana kanıt ikame edilmesi, bağımlı (bilaraz) nedensel veya genel bağlayıcılıklar kanıtı yoluyladır. Sonuç itibariyle Tanrının varlığının kanıtlanabilirliği, söz konusu felsefi kuralla hiçbir şekilde çelişmez.
Kaynakça
Cevâdî Âmulî, Abdullah (1375). Rahik-i Mahtûm, Kum: İsra, Birinci Baskı.
İbn Sina, Hüseyin b. Abdullah (1357). En-Necat fi'l-Hikmeti'l-İlahiyye, Kum: Mektebetu'l-Murtazavî.
İbn Sina, Hüseyin b. Abdullah (1363). El-Mebde ve'l-Mead, tahkik: Abdullah Nuranî, Tehran: Müessese-i Mutalaat-i İslamî, Birinci Baskı.
İbn Sina, Hüseyin b. Abdullah (1369). Et-Ta'likat, tahkik ve takdim: Abdurrahman Bedevî, Kum: Mektebu'l-A'lam ve'l-İslamî.
İbn Sina, Hüseyin b. Abdullah (1376). El-İlahiyyat min Kitabi'ş-Şifa, tahkik: Hasan Hasanzde Âmulî, Kum: Mektebetu'l-A'lami'l- İslamî, Birinci Baskı.
İbn Sina, Hüseyin b. Abdullah (1383). El-İşarat ve't-Tenbihat mea Şerhi'l-Hâce Nsiruddin et-Tûsî ve'l-Muhakemât li-Kutbiddin er-Râzî, tahkik: Kerim Feyzî, Kum: Matbuât-i Dinî, Birinci Baskı.
İbn Sina, Hüseyin b. Abdullah (1404). Eş-Şifa (Mantık), tahkik: Said Zâyid, Kum: Mektebetu Âyetillah Mer'eşî.
Kutbiddin Şirazî, Mahmud b. Mesud (1388). Şerhu Hikmeti'l-İşrak, ekler ve talikat: Sadru'l-Müteellihin, tashih ve tahkik: Seyyid Muhmmed Musevî, mukaddime: Seyyid Hüseyin Nasr, Tehran: Hikmet, Birinci Baskı.
Misbah Yezdî, Muhammedtaki (1387). Şerh-i İlahiyyat-i Şifa, tahkik ve edit: Abdulcevad İbrahimîfer, Kum: Müessese-i Âmuzeşî ve Pejuheşî-yi İmam Humeynî, Birinci Baskı.
Sadruddin Şirazî, Muhammed b. İbrahim (1354). El-Mebde ve'l-Mead, tashih: Seyyid Celaleddin Âştiyanî, Tehran: Encümen-i Hikmet ve Felsefe-i İran.
Sadruddin Şirazî, Muhammed b. İbrahim (1382). Et-Ta'likat ale'l-İlahiyyat mine'ş-Şifa, tashih, tahkik ve mukaddime: Necekulî Habibî, edit: Seyyid Muhammed Hameneî, Tehran: Bunyad-i Hikmet-i İslamîyy-i Sadra.
Sadruddin Şirazî, Muhammed b. İbrahim (1419). El-Hikmetu'l-Mütealiyye fi'l-Esfari'l-Akliyyeti'l-Erbaa, talikler: Muhammed Hüseyin Tabâtabâî, Beyrut: Dâru İhyai't-Turâsi'l-Arabî, Beşinci Baskı.
Tabâtabâî, Seyyid Muhammed Hüseyin (1379). Usûl-i Felsefe ve Reveş-i Realism, Mecmua- Âsâr içinde, c. 6, mukaddime ve dipnot: Murtaza Mutahharî, Kum: Sadra, Yedinci Baskı.
Tabâtabâî, Seyyid Muhammed Hüseyin (1392). Mecmua-i Resâil, editör: Seyyid Hâdi Hüsrevşahî, Kum: Bustan-i Kitab, Üçüncü Baskı, c. 1 ve 2.
Tabâtabâî, Seyyid Muhammed Hüseyin (1392). Nihayetu'l-Hikme, tshih ve talik: Gulamrıza Feyyazî, Kum: Müessese-i Amuzeşî ve Pejuheşî-yi İmam Humeynî, Yedinci Baskı.
Referanslar
Ghotb al-Din Shirazi, Mahmud ibn Masud. 2010. Sharh Hekmat al-Eshragh: Be Enzemam Talighat Sadr al-Moteallehin, Edited & Reserched by Seyyed Mohammad Musawi, Foreworded by Seyyed Hoseyn Nasr, Tehran: Hekmat, First Edition. [in Arabic]
Ibn Sina, Hosayn ibn Abdollah. 1979. Al-Najat fi al-Hekmah al-Elahiyah (Salvation in Divine Wisdom), Qom: Al-Mortazawi Library. [in Arabic]
Ibn Sina, Hosayn ibn Abdollah. 1984. Al-Shefa; Mantegh (Healing; Logic), Researched by Said Zayed, Qom: Ayatollah Marashi Najafi Library. [in Arabic]
Ibn Sina, Hosayn ibn Abdollah. 1985. Al-Mabda wa al-Maad (Origin and Resurrection), Researched by Abdollah Nurani, Tehran: Islamic Studies Institute, First Edition. [in Arabic]
Ibn Sina, Hosayn ibn Abdollah. 1991. Al-Talighat (Annotations), Researched & Foreworded by Abd al-Rahman Badwi, Beirut: Islamic Media Press. [in Arabic]
Ibn Sina, Hosayn ibn Abdollah. 1998. Elahiyat men Ketab al-Shefa (Theology in the Book al-Shefa), Researched by Hasan Hasanzadeh Amoli, Qom: Islamic Media Office, First Edition. [in Arabic]