Halil b. Ahmed’den (hicri 175) Kitabu’l-Ayn, Sibeveyh’ten (hicri 183) el-Kitab, Ferra’dan (hicri 207) Meani’l-Kur’an, Ebu Ubeyde’den (hicri 209) Mecazu’l-Kur’an, Haris Muhasibi’den (hicri 234) el-Akl ve Fehmu’l-Kur’an, Cahız’dan (hicri 255) Nazmu’l-Kur’an, İbn Kuteybe’den (hicri 276) Tevilu Muşkili’l-Kur’an, Muberred’den (hicri 286) İ’rabu’l-Kur’an, Muhammed b. Yezid Vasitî’den (hicri 306) Cürcani’nin de iki şerhini yazdığı İ’cazu’l-Kur’an fi Nazmihi, Ebi İshak Züccac’tan (hicri 308) Meani’l-Kur’an ve İ’rabihi, Ebu Cafer Nuhas’tan (hicri 338) İ’rabu’l-Kur’an, Ali b. İsa Remani (hicri 384) el-Nuketu fi İ’cazi’l-Kur’an, Muhammed b. İbrahim Hattabi’den (hicri 388) Beyanu İ’cazi’l-Kur’an, Ebu Hilal Askeri’den (hicri 395) Kitabu’s-Sanâateyn el-Kitab ve’ş-Şiir, Muhammed b. Bakıllani’den (hicri 403) İ’cazu’l-Kur’an, Seyyid Rıza’dan (hicri 406) Telhisu’l-Beyan an Mucazâti’l-Kur’an, Ebu Mansur Sealebi’den (hicri 429) el-İ’caz ve’l-İycâz, İbn Sinan Hafaci’den (hicri 466) Sırru’l-Fesaha, Abdulkahir Curcani’den (hicri 471) Delailu’l-İ’caz ve Esraru’l-Belağa, Ragıp İsfehani’den (hicri 502) Müfredatu’l-Elfazi’l-Kur’an ve fi Usuli’t-Tefsir, Mukaddimetu Camiu’t-Tefasir, İbn Esir’den (hicri 637) el-Meselu’s-Sair fi Edebi’l-Kitab ve’ş-Şair, Yusuf b. Ebibekir Sekkaki’den (hicri 626) Mefatihu’l-Ulum, İbn Ebi’l-Esba’tan (hicri 654) Bediu’l-Kur’an, Yahya b. Hamza Alevi’den (hicri 745) el-Tırazu’l-Mutazammın li-Esrari’l-Belağa ve Ulumu Hakaiki’l-İ’caz, Bedruddin Zerkeşi’den (hicri 794) el-Burhan fi Ulumi’l-Kur’an, Celaleddin Suyuti’den (hicri 911) el-Itkan fi Ulumi’l-Kur’an...
Hiç kuşku yok bu gayretler çeşitlilik olsun diye ve işsiz güçsüzlükten değil, ihtiyaçtan ve Kur’an’a hizmet duygusundan, Kur’an’ın yapısı ve muhtevasının etkisiyle ve bu aziz kitabın özelliklerini ilmî olarak izah etme kaygısıyla ortaya konmuştur.
3. Müslümanların Tefsir Metinleri ve Linguistik
Müslümanların tefsir metinleri de linguistik meseleleri gündeme getirmek ve onun dinle ağını ortaya koymak için bir başka fırsat olmuştur. Kur’an, kendi metninde, insanlar iyice düşünsünler diye Allah’ın onu açık bir Arapçayla gönderdiğini açıklıkla ortaya koymuş ve yer yer insanlardan, kılavuzluğundan yararlanabilmek için onun davetine uygun cevabı vermelerini istemiştir. Uygun kimi yerlerde onu anlamanın niteliği ve niceliğini de saymıştır. Bu yüzden Müslümanlar Kur’an’ı öğrenmeyi ve onunla amel etmeyi öğrenmeye çalışmışlar ve bunları iç içe geçirmişlerdir.
Kur’an Arapçaydı ve konuşan lügatti. Müslüman veya Gayr-i Müslim muhatapları onun güzel görünüşünden ve yeni zuhur etmiş mesajından haz alıyor ve etkileniyordu. Ama Kur’an’ın oldukça derin bir kapasiteye, cevherle dolu ve Allah’ın sonsuz ilmine bağlı bir hazine dairesine sahip olduğu gerçeği de inkâr edilemez. Bu sebeple bireyler, kendi varoluş kapasitelerini göz önünde bulundurarak onunla karşılaşmalarında farklı konumlarda yer alıyorlardı. Kimisi onun engin deryasının ancak bir kısmını hissedebiliyordu. Bir bölümü tertemiz ırmaklarında temizlenip, meleklerin kanadına oturuyordu. Bir kesim de Kur’an okyanusuyla birleşmişti. Onlar Kur’an’la birlikteydiler, konuşan Kur’an; Kur’an da onlarlaydı:
“أَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا”
Her halükarda, bir yandan Kur’an’ın uçsuz bucaksız kapasitesinin, diğer yandan insanların bilgi ve saik farklılıklarının, çeşitli görüş açıları ve başka etkenlerin Allah’ın kitabı konusunda muhtelif yaklaşımlara yol açtığı bir gerçektir. Bütün bunlara rağmen sahabeler ve tabiin arasındaki ilk dönem basit tefsirlerden sonraki zamanların tedvin edilmiş eserlerine kadar çeşitli tefsir yöntemleri, Kur’an’ın linguistik, dil bilimi araştırması için birer imkândır. İster Taberi’nin Camiu’l-Beyan’ı, Tefsir-i Furati Kufi, Tefsir-i Ali b. İbrahim Kummi, Tefsir-i Ayyaşi, Suyuti’nin Dureru’l-Mensur’u, Huveyzi’nin Nuru’s-Sakaleyn’i, Tefsir-i Buhrani, Tefsir-i Safi, Tefsir-i İbn Meşhedi gibi hadise ve nakle dayalı anlayışlar alanıyla yetinenler olsun; ister edebi, kelami, felsefi, irfani, ahlaki, hukuki, bilimsel, toplumsal gibi eğilimlerle değişik türlerinde ve geniş yelpazede içtihada, rey ve görüşe dayalı tefsirler olsun.
Tusi’nin Tibyan’ı, Tabersi’nin Mecmeu’l-Beyan’ı, Tefsir-i Kurtubi, Tefsir-i Beydavi, Tefsir-i Alusi, Tabatabai’nin el-Mizan’ı gibi kuşatıcı ve tüm kaynaklardan yararlaran tefsirlerden, bilimsel öncüllere dayalı çıkarımlardan, mantıksal ve akılcı kurallardan ve çeşitli nesillerde kurallı akılcılıklardan tutun, dünün mutasavvıflar ve bâtınilerin sınır tanımaz tevillerine ve bu çağın deneyselcilerine ve pozitivistlerine varıncaya kadar.
Şüphesiz bu eserlerin sahipleri, Kur’an’ı, kendi bakış açılarından Kur’an’a ilişkin linguistik görüşlerine göre tefsir etmeye giriştiler.
4. İslam Kelamı ve Felsefesi Ve Linguistik