Seyyid Murtaza, her ne kadar İmam’ın etrafında çok sayıda insan yer alıyorduysa da onların çoğunun kalplerinde kuşku, tereddüt ve kinin gizli olduğuna inanmaktadır. Bunlar yardım etmeye hazırmış gibi görünüyor ve İmam’ı Muaviye ile savaşmaya teşvik ediyordu, ama gerçekte niyetleri İmam’ı savaş ateşine sürüklemek ve Hazret’i Muaviye’ye teslim etmekti. Bu komployu hisseden İmam, onlar harekete geçmeden Muaviye ile barış yapmayı kabul etti.[102]
Tarihsel bilgilere dayanan Ehl-i Sünnet’in bakışaçısından İmam Hasan’ın (a.s) yaptığı barışın felsefesi “İslam’ın ve Müslümanların maslahatı” olarak açıklanmıştır. Hazret, barıştan sonraki ilk konuşmasında hilafeti Muaviye’ye bırakmasının sebebini “صـلاح هـذه الا مـة” şeklinde beyan etmiştir. Rivayetlere dayanan Şia’nın bakışaçısına göre de İmam Hasan’ın (a.s) yaptığı barışın felsefesi “İslam’ın ve Müslümanların maslahatı”dır. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre İmam, Muaviye’nin de hazır bulunduğu ortamda “Muaviye bu işin [hilafet] onun hakkı olduğu konusunda benimle tartıştı. Onun hakkı değildi.” diyerek hilafet ona bırakmasının sebebini “صـلاح الا مـة” şeklinde belirtmiş oldu. Öte yandan Muaviye de barış yapmaktaki hedefi “الاُلفـة و اجتمـاع الکلمـة و صـلاح الاُمـة و إطفـاء النائـرة” görüyordu. Dolayısıyla “İslam’ın ve Müslümanların maslahatı”, her iki tarafın da İmam Hasan’ın (a.s) Muaviye ile barış yapmasının felsefesi olarak zikrettiği genel başlık olmaktadır.
Fakat hangi durumlar ve hadiselerin İmam’ı bu maslahata ulaştırdığı konusunda muhtelif görüşler ortaya atılmıştır. Diğer bir ifadeyle, onun İslam ümmetinin maslahatı itibariyle barış yapması daha detaylı sebeplere dayanan genel bir felsefedir. Şu halde her iki grubun görüşüne göre de İmam Hasan’ın (a.s) Muaviye ile barış yapması İslam’ın ve Müslümanların maslahatına ise de bunun varsayımları ve nedenleri birbirinden farklıdır.
Ehl-i Sünnet; İmam Hasan’ın (a.s) barışçı kişiliği, Peygamber’in (s.a.a) öngörüsü, hilafetin saltanata dönüşme zarureti, Muaviye’nin liyakati ve malî meseleleri onun barışı kabul etmesine yol açan İslam ve Müslümanların maslahatının sebepleri arasında saymıştır. Şia’nın rivayetleri, tarihsel bilgileri ve görüşleri ise İmam’ın ordusunun motivasyonsuzluğu, insanların savaşmaya sırt çevirmesi, eşraf ve ileri gelenlerin ihaneti, Şiîlerin canını koruma ve esir düşme kaygısını İmam Hasan’ın (a.s) barış yapmaya mecbur bırakan İslam ve Müslümanların maslahatının en önemli sebepleri kabul etmiştir.[103]
Çizelge 1: Altıncı yüzyılın sonuna kadar Sünnî ve Şiî muhaddisler ve tarihçiler açısından İmam Hasan’ın (a.s) Muaviye ile barış yapmasının nedenleri
| Mevzular | İmam Hasan’ın (a.s) barışçı kişiliği | Peygamber (s.a.a) tarafından barışın vuku bulacağının öngörülmesi | Peygamber tarafından hilafetin saltanata dönüşeceğinin öngörülmesi | Kan dökülmesini önleme | Hilafet için liyakat sahibi olmama | İslam’ın ve Müslümanların Maslahatı | Dünyaya düşkünlük | Askerlerin motivasyonsuzluğu ve psikolojik çöküntü | İnsanların savaşa sırt çevirmesi | Kabile reislerinin ve eşrafın ihaneti | Şiîlerin ve ashabının canını koruma | Esaret kaygısı |
| Ahmet b. Hanbel (142) | + | + | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Buharî (256) | + | + | – | – | – | – | + | – | – | – | – | – |
| Belazurî (278) | + | + | – | + | – | + | – | + | – | – | + | – |
| Dineverî (282) | + | – | – | – | – | – | – | + | + | – | + | – |
| Taberî (310) | + | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | + |
| Taberanî (320) veya (403) | + | – | – | + | – | + | – | – | – | – | – | – |
| İbn Abdilberr (423) | + | + | – | + | – | – | – | – | – | – | – | – |
| İbn Asakir (571) | + | – | + | + | – | – | – | – | – | – | + | – |
| İbn A’sem Kufî (314) | – | – | – | – | – | + | – | – | – | – | – | – |
| Mes’udî (342) | + | – | – | + | – | – | – | + | + | – | – | – |
| Nu’man Mağribî (323) | – | – | – | + | – | – | – | + | + | – | + | – |
| Müfid (413) | – | – | – | – | – | – | – | + | + | + | – | – |
| Tûsî (420) | – | – | – | – | – | – | – | + | + | – | – | – |
| Tabersî (548) | – | – | – | – | – | – | – | + | + | – | + | + |
| İbn Şehrâşub (558) | – | – | – | + | – | + | – | – | – | + | + | – |
Kaynaklar
Kitaplar
Ahmed b. Hanbel, Fedailu’s-Sahabe, Tahkik: Vasiyullah Muhammed Abbas, Müessesetu’r-Risale, Beyrut 1983.
Ahmed b. Hanbel, Müsned, Tahkik: Şuayb el-Arnavut, Müessesetu’r-Risale, Beyrut 1421.
Belazurî, Ahmed b. Yahya, Ensabu’l-Eşraf, Tahkik: Süheyl Zekar ve Riyad Ziriklî, Birinci Baskı: Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1417.
Buharî, Muhammed b. İsmail, Sahihu’l-Buharî, Ebu Suheyb el-Keremî’nin editörlüğünde, Dâru’d-Düveliyye, Riyad 1419.
Cuzekanî, Hüseyn b. İbrahim, el-Ebatil ve’l-Menakir ve’s-Sıhah ve’l-Meşahir, Tahkik: Abdurrahman Ferivaî, Dâru’l-Samiî, Riyad 2002.
Dadaş Nejad, Mansur ve Tevhidîniya, Ruhullah, “Hadis-i Sulh-i İmam Hasan (a.s); Berresi ve Tahlil-i Pişguyi-i Resul-i Hoda (s.a.a) ez Sulh Miyan-i Do Guruh-i Bozorg-i Müselman”, Tarih-i Ferheng ve Temeddun-i İslamî, Beşinci Yıl, sayı 17, Kış 1393 (şemsi).
Dineverî, Ahmed b. Davud, el-Ahbaru’t-Tıval, Tahkik: Abdulmun’im Amir, Başvuru: Cemaluddin Şeyyal, el-Radıyy, Kum 1368 (şemsi).
Ebu’l-Ferec Isfehanî, Ali, Mekatilu’t-Tâlibîn, Tahkik: Seyyid Ahmed Sakar, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut.
Eleme’l-Hüda, Ali b. Hüseyin, Tenzihu’l-Enbiya (a.s), Dâru’ş-Şerif el-Radıyy, Kum 1377 (şemsi).
Erbilî, Ali b. İsa, Keşfu’l-Ğumme fi Ma’rifeti’l-Eimme, Dâru’l-Adva, Beyrut 1405.
Hâkim Nişaburî, el-Müsterek ale’s-Sahihayn, Tahkik: Mustafa Abdulkadir Ata, Birinci Baskı: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1411.
Halebî, Ali Hasan, Mevsuatu’l-Ehadis ve’l-Âsâri’d-Daifa ve’l-Mevdua, Mektebetu’l-Mearif, Riyad 1419.