Meseleyi Takdim
İmam Hasan’ın (a.s) yaptığı barış Şia tarihinin acı olaylarındandır. Bu hadisenin meydana gelmesi iki önemli ve temel etkenin tesiri altında gerçekleşmiştir: Biri, İmam’a yardımcı olmak ve onun talimatlarına itaat etmekle yükümlü Kufe, Medine, Medain, Basra gibi bölgeler ve diğer şehirlerde halkın psikolojik durumudur. Diğeri ise Ümeyyeoğulları hanedanının psikolojik harekâtı uygulama gücüdür. Çünkü böyle bir teşebbüs üst düzeyde tecrübe ve enerji gerektirir. Elinizdeki makale, İmam Hasan’ın (a.s) hükümeti altındaki halkın psikolojik durumunu ve o sıradaki toplumun özelliklerini (askerler, orta sınıf yöneticiler ve elitler) inceleyerek bu savaşın taktiklerinin insanlar üzerindeki etkisini araştırma konusu yapacaktır. Bunun yanısıra, kütüphane taraması metodundan yararlanarak hak ve bâtıl cephelerinin o dönemdeki elitlerinin şahsiyet özellikleri ve bu acı hadisenin yaşanmasında psikolojik savaşın taktiklerinin rolü incelenecektir.
Meselenin Arkaplanı
Psikolojik harekâtın insanın sosyal hayatında uzun bir geçmişi vardır. Çünkü toplumsal hayatın ortaya çıktığı zamandan itibaren insan sosyal ilişkilerde rakiplerini etkisizleştirmek için bu operasyonun taktiklerinden hep yaygın biçimde yararlanmıştır. Ama bazı zamanlarda bu taktikleri kullanmanın yoğunluk ve ölçeği, toplumdaki insanların psikolojik şartlarını uygun hale getirmek için artmış ve üst seviyeye çıkmıştır. Bu savaşın ve taktiklerinin kullanılmasına örnekleri Kur’an-ı Kerim şöyle açıklar:
Tehdit taktiği:
“قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ۬ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُوم۪ينَ”
“Dediler ki: Ey Nuh, tebliğine son vermezsen kesinlikle taşlanacaksın.” (Şuara 116).
Başka bir yerde küfür cephesinin liderlerinin itham taktiğinden yararlanması hususunda şöyle buyrulur:
“اِنْ هُوَ اِلَّا رَجُلٌ بِه۪ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِه۪ حَتّٰى ح۪ينٍ”
“Deliliğin sirayet ettiği adamın biri o. Bir süre tahammül gösterin, belki akıllanır.” (Müminun 25).
Bir yerde de Nemrud’un Hz. İbrahim’e (a.s) karşı tereddüte düşürme taktiğini kullandığı şöyle ifade edilmektedir:
“قَالُٓوا اَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ اَمْ اَنْتَ مِنَ اللَّاعِب۪ينَ”
“Sahi, bize hakkı mı anlatıyorsun, yoksa bizimle oyun mu oynuyorsun?” (Enbiya 55).
Araştırmanın Arkaplanı
Yapılan araştırmalar, bugüne kadar İmam Hasan’ın (a.s) barış yapmasında etkili olan psikolojik harekât taktikleri başlığı altında bir mevzunun bir araştırma projesi olarak ele alınmadığını ortaya çıkarmıştır. Bu çalışma bu bakımdan yeni bir inceleme faaliyeti sayılmalıdır. Fakat bakıldığında görülecektir ki İmam Hasan’ın (a.s) barışı hakkında çok sayıda kitap kaleme alınmış ve bazı kaynaklar etkenleri (ama barışı zorlayan psikolojik harekât taktikleri başlığı altında değil) inceleme konusu yapmıştır. Bu kitaplardan bazıları şunlardır:
1. Ahmed b. Muhammed b. Said b. Abdurrahman el-Sebiî el-Hemedanî; Sulhu’l-Hasan ve Muaviye, Hicrî 333.
2. Abdurrahman b. Kesir el-Haşimî; Sulhu’l-Hasan (a.s).
3. İbrahim b. Muhammed b. Said b. Hilal b. Asım b. Sa’d b. Mes’ud el-Sakafî; Kıyamu’l-Hasan (a.s), vefatı Hicrî 283.
4. Hişam b. Muhammed b. el-Saib; Kıyamu’l-Hasan (a.s).
5. Abdulaziz b. Yahya el-Celudî el-Basrî; Macera-yi Hasan (a.s).
6. Heysem b. Adıyy el-Sa’lebî; Ahbaru’l-Hasan (a.s), vefatı Hicrî 207.
7. Ebi İshak İbrahim b. Muhammed el-Isfehanî el-Sakafî; Ahbaru’l-Hasan b. Ali (a.s).
8. Şeyh Radıyy Âl-i Yasin; Sulh-i İmam Hasan (a.s); Mütercim: Ayetullahiluzma Naibu’l-İmam Hameneî, onbirinci baskı, Şemsi 1365.
Araştırmanın soruları: Araştırmanın konusuyla ilgili malumatın toplanması aşağıdaki iki soru ekseninde tasarlanabilir:
1. soru: Kufe, Medine vs. halkının psikolojik şartları ne durumdaydı ki Şamlılar bunu fırsat gördü ve o bölgelerde psikolojik harekât taktiklerini hayata geçirdi?
2. soru: Şamlılar (Ümeyyoğulları) böyle bir barışı dayatmada başarılı olmalarını sağlayan hangi psikolojik harekât taktiklerini kullandı?
Araştırma: Bu makalede İslamî kaynaklarda bulunan belge ve dayanaklardan kütüphane metoduyla yararlanıp bahsi geçen iki soruya araştırma planı olarak delilli ve mantıksal bir cevap verilmeye çalışılmıştır.
Birinci Sorunun İncelenmesi
1. Soru: Kufe, Basra, Medine, Medain vs. halkının psikolojik şartları ne durumdaydı ki Şamlılar bunu fırsat gördü ve o bölgelerde psikolojik harekât taktiklerini hayata geçirdi?