Bazı yaklaşımların tekrarından geçersek, genel bir bakışla, ahlâkî eğitimdeki yaklaşımlar ya ahlâk felsefesine hâkim öğretilerden, ya gelişim psikolojisi, özellikle de ahlâkî ve bilişsel gelişim öğretilerinden veya ahlâkî eğitime has bir teoriden doğmuştur. Örneğin bilimsel yaklaşım ve ilahiyatçı yaklaşım, ahlâk felsefesinde revaçta olan öğretilerdendir ama ahlâkî eğitim üzerinde etki bıraktığı için bu kalemde de zikredilmiştir. Erdem mihverli yaklaşım ve esas mihverli yaklaşım da ahlâk felsefesinin konu ve tartışmalarından doğmuştur. Psiko analitik yaklaşım, toplumsal öğrenme yaklaşımı ve bilişsel gelişim yaklaşımı ise psikolojinin revaçtaki öğretilerinden kaynağını almıştır. Dolaylı yaklaşım, değerlerin açıklanması yaklaşımı, karakter yaklaşımları da eğitim tarafı olan yaklaşımlardandır.
Bu şekilde ahlâkî eğitimle ilgili yaklaşımları üç düzeyde sınıflandırabiliriz. İlk düzey: Felsefe rengindeki yaklaşımlar. İkinci düzey: Psikoloji rengindeki yaklaşımlar. Üçüncü düzey: Eğitim rengindeki yaklaşımlar.
Eğitim ve öğretim ara branş olduğundan ve diğer ilimlerin, özellikle de insanî ilimlerin bulgularını kullandığından, psikolojik yaklaşımların derecesi eğitimsel yaklaşımların derecesinden daha yüksektir. Diğer taraftan Psikolojide bahsi geçen yaklaşımların da bir şekilde felsefi yaklaşımlara dayanan bir kökü vardır. Buna göre felsefi yaklaşımlar, psikolojik yaklaşımlardan önce, psikolojik yaklaşımlar da eğitimsel yaklaşımlardan önce gelir.
Daha yakından incelersek sadece eğitimsel yaklaşımlar başlığı altında zikredilen yaklaşımlar için kelimenin tam mânasıyla ahlâkî eğitim yaklaşımları diyebiliriz. Diğer yaklaşımlar ahlâkın kendisiyle ilgili yaklaşımlardır ve ahlâkî eğitim ve ahlâkî eğitim yaklaşımları üzerinde tesir bıraktıkları için ahlâkî eğitim kaynaklarında zikredilmişlerdir. Yaklaşımlar iki genel başlıkta incelenebilir: Ahlâk ile ilgili yaklaşımlar ve ahlâkî eğitimle ilgili yaklaşımlar. Ahlâk ile ilgili yaklaşımlar iki kısımdır: 1- Felsefi yaklaşımlar, 2- Psikolojik yaklaşımlar.
Ahlâkî eğitim yaklaşımları
Ahlâk yaklaşımları
Felsefi yaklaşımlar
Sonuca dayalı ahlâk
İlahiyatçı ahlâk
Fazilet mihverli ahlâk
Esas mihverli ahlâk
Adalet ahlâkı
Korumaya dayalı ahlâk
Barışçıl yaşama dayalı ahlâk
Toplumsal eleştiri
Psikolojik yaklaşımlar
Biliişsel gelişim yaklaşımı
Tahlile dayalı yaklaşım
Toplumsal öğrenme yaklaşımı
Ahlâkî eğitim yaklaşımları
Ahlâkî delillendirme ve bilişsel gelişim yaklaşımı
Karakter eğitimi yaklaşımı
Toplumsal hareket yaklaşımı
Adalet toplumu
Korumacı toplum
Dolaylı yaklaşım
Değerlerin anlatılması yaklaşımı
Bakış yaklaşımı
Ahlâkî araştırma yaklaşımı
Müslüman düşünürlerin ahlâkî eğitim yaklaşımları
Çağımızda İran ve Müslüman Arap ülkelerde ahlâkî eğitimle ilgili yapılan araştırmalarda aşağıdaki üç yaklaşımdan birine uyulmuştur:
İlk yaklaşım: Ahlâkî eğitime Müslüman âlimlerin gözüyle yaklaşmak. Bu yaklaşımda araştırmacı, Müslüman âlimlerin ahlâkî eğitimle ilgili görüşlerini bir araya toplamaya çalışır. Ali Rıza Sâdıkzade’nin yüksek lisans tezi olan “Gazalî ve Feyz’e göre ahlâkî tehzip temelleri, esasları ve yöntemleri” konusu buna bir örnektir. Bu tezde Gazalî ve Feyz’in ahlâkî eğitim temelleri, esasları ve yöntemleri sınıflandırılarak kıyaslanmıştır.
Aynı şekilde Muhammed Hüseynî’nin doktora tezi de “Allame Tabatabai’nin değer bilimine bakışının incelenmesi ve bunların ahlâkî eğitim delilleri” konusuyla bu yaklaşıma diğer bir örnektir. Doktor Hüseynî bu çalışmasında önce Allame’nin değer bilimiyle ilgili görüşlerini araştırmış, sonra da Allame’nin ahlâkî eğitimde değer bilimi görüşlerinin delillerini beyan etmiştir.
İkinci yaklaşım: İslâm açısından ahlâkî eğitimin incelenmesi. Bu yaklaşımda araştırmacı, ahlâkî eğitim unsurlarını ayetlere ve rivayetlere başvurarak çıkarmaya ve derlemeye çalışır. Saide Davudî’nin “Sahife-i Seccâdiye’de ahlâkî eğitim” başlıklı yüksek lisans tezi, bu yaklaşıma bir örnektir. Bu tezde üç temel soru üzerinde çalışılmıştır: 1- Sahife-i Seccâdiye’de konu edilen ahlâkî nizam, kişisel midir yoksa toplumsal mıdır? 2- Ahlâkî davranışların ölçüsü hangisidir? 3- Sahife’deki ahlâkî eğitim esasları değişken midir yoksa sabit midir? Sonuçta ahlâkî eğitimin ölçü ve merkezi nedir?
“İslâm açısından ergenlik dönemindeki ahlâkî eğitime bir bakış” başlıklı Efzalu’s-Sâdât Hüseynî Dehşehrî’nin yazısı da bu alandaki diğer bir örnektir. Bu kitap iki bölümdür: İlk bölümde müellif, ahlâk ve ahlâkî eğitim mefhumlarını ele almış ve ikinci bölümde İslâm’da ahlâkî eğitim düzenini; hedefleri, merhaleleri, esasları ve yöntemleriyle beraber anlatmıştır.
Bu eserlere bir başka örnek Doktor Üsame Şemut’un “Kur’ân ve sünnette ahlâkî eğitim” adlı makalesidir. Ona göre İslâm’da ahlâkî eğitim iki kısımdır: Teorik ve amelî (pratik) kısım. İslâm’da ahlâkî eğitimin teorik kısmı Kur’ân ve sünnetin ahlâkî görüşleridir. Bu kısımda İslâm’daki ahlâkî eğitimle ilgili bazı esaslar anlatılmaktadır. Ahlâkî eğitimin amelî kısmı ise Kur’ân-ı Kerim’in genel yol göstericilikleridir.