ALTINCI YÜZYILA KADAR ŞİA VE EHL-İ SÜNNET'İN TARİH VE RİVAYET KAYNAKLARINDA İMAM HASAN'IN (A) YAPTIĞI BARIŞIN
KARŞILAŞTIRMALI İNCELENMESİ
Kâves Ruhî Berendek - Ali Ahmedî
Özet
İmam Hasan'ın (a) Hicrî dördüncü yılda Muaviye ile yaptığı barış, İslamî hükümet modelinin hilafetten saltanata değişmesiyle sonuçlanmış sadr-ı İslam'ın en önemli olaylarından biridir. Bu bakımdan tarihçiler ve hadisçiler bu vakaya odaklanmış ve her biri kendi mezhebî ve siyasî yaklaşımıyla onun sebeplerini nakledip tahlil etmeye yönelmiştir. Bu makale İmam Hasan'ın (a) Muaviye ile barışının felsefesini altıncı yüzyılın sonuna kadarki Sünnî ve Şiî kaynaklara dayanarak araştırmıştır. Bu kaynakardaki rivayet ve tarih belgelerinin eleştirel analizinden sonra varılan sonuç şudur ki, Sünnî ve Şiî tarihçiler ve muhaddislerin bu barışın felsefesini açıklayıp tahlil ederken kullandığı bakışaçısı birbirinden farklıdır. Bu araştırmanın çıkarımına göre her iki grup da Müslümanların maslahatının korunmasını İmam Hasan (a) tarafından barışın kabul edilmesinin asli felsefesi görmektedir. Ama Ehl-i Sünnet ve Şia'nın tarihçi ve muhaddisleri bu asıl neden için muhtelif zeminleri zikretmektedir.
Anahtar kelimeler: Barış, İmam Hasan (a), Muaviye, Maslahat.
Meselenin çerçevesi
İmam Ali'nin (a) şehadetinden sonra Irak halkı İmam Hasan'a (a) biat etti. Bu biatta Kufe'de mukim sahabe büyükleri ve şehir halkı onun halifeliğini kabul ettiler. Daha sonra İslam ülkesinin diğer bölgeleri de kabul etti. Fakat Şam ve Mısır'a hükmeden Muaviye onun hilafetine razı olacak gibi görünmüyordu. İmam Hasan (a) insanların biatından sonra Muaviye'ye yazdığı mektupta kendisinin hilafete layık olduğunu belirtti ve Muaviye'yi Müslümanların kanını dökmeme ve savaş çıkarmama konusunda uyararak kendisine itaat etmeye çağırdı. Buna mukabil Muaviye, mektuba verdiği cevapta İslam'daki sicilinden ve yönetme işinde daha tecrübeli olduğundan bahsederek kendisinin hilafete daha layık olduğunu vurguladı.
Kısa süre sonra İmam Hasan (a), Kays b. Sa'd komutasında bir orduyu öncü kuvvet olarak Şam'a doğru yola çıkardı ve kendisi de asıl orduyla birlikte onlara katılmak üzere Medain'e hareket etti. Bu makalede incelenecek sebeplerle Irak ve Şam orduları arasında savaş vuku bulmadı. Sonuç itibariyle de iki ordu barış imzaladı. İmam Hasan'ın (a) Muaviye ile yaptığı barış, rivayetlere ve tarihsel malumata dayanılarak muhtelif açılardan ele alınmıştır. Bu haberlerin tahkiki, iki mezhebin bakışaçısından barışın temel nedeni ve ikincil sebeplerini olabildiğince fazla tanımaya yardım edebilir.
İmam Hasan'ın (a) Muaviye ile yaptığı barıştan hem onun hakkında yazılmış kitaplarda hem de barışı inceleyen müstakil kitaplarda bahsedilmiştir. Bu çalışmaların en iyilerinden biri, Bâkır Şerif Kureşî'nin yazdığı Hayatu'l-İmami'l-Hasen b. Ali (a), Dirase ve Tahlil kitabıdır. Kitapta bu mevzu gayet güzel ve yerinde bir tasnifle ele alınmıştır. Ahmed Muhammed İsmail'in kaleminden Sulhu'l-Hasan (a) Ğadiru İz ve Luğazu Cihad, kitabı, Razi Âl Yasin'in Sulhu'l-Hasan'ı (a), Muhammed Cevad Fadlullah'ın Sulhu'l-İmami'l-Hasan (a) Esbabuhu, Netaicuhu kitabı, Yahya Abdulhasan Duhî'nin Sulhu'l-İmami'l-Hasen beyne'l-Vâkı' ve Zulmi't-Tarih kitabı da bu konu üzerine yazılmıştır.
Bütün bunlarla birlikte, İslamî hükümet bahsinde yeni bir faslın açılmasıyla sonuçlanmış bu önemli tarihsel gelişmeyi, iki fırkanın görüşüne göre barışın temel nedeni ve ikincil gerekçelerini tespit edebilmek için Ehl-i Sünnet ve Şia'nın rivayetleri ve tarihsel malumatı açısından araştırmak, inceleme ve analize konu etmek gerekmektedir. Bu iki bakışaçısını daha iyi anlayabilmek için şu soruya cevap vermek lazımdır: Ehl-i Sünnet ve Şia açısından İmam Hasan'ın (a) Muaviye ile yaptığı barışın aslî sebebi ve fer'î nedenleri nelerdir? Bunun yanısıra bu güzergahta ikincil bir soruya da cevap aranmalıdır: Bu iki bakışaçısı arasında hangi ortak noktalar ve farklılıklar vardır?
Bu araştırma, verileri toplamada kütüphane çalışması yönteminin yanısıra nitel ve nicel (betimleyici-analitik) içerik analizi metoduyla İmam Hasan'ın (a) Muaviye ile yaptığı barışı Sünnî ve Şiî bakışaçısına göre inceleyecektir. Bu doğrultuda kavramların açıklanmasından sonra “Ehl-i Sünnet'in haberlerine göre İmam Hasan'ın (a) yaptığı barışın felsefesi” bölümünde Ehl-i Sünnet'in bu barışın felsefesi hakkındaki görüşlerinin beyan, tenkit ve tahkikine gireceğiz. Daha sonra “Şiî haberlere göre İmam Hasan'ın (a) barış yapmasının sebepleri” bölümünde Şia'nın bu tarihsel barışa ilişkin görüşlerinin beyan, tenkit ve tahkikine geçilecektir.
Elinizdeki araştırma, İmam Hasan'ın (a) Muaviye ile barış yapmasının aslî felsefesini ve onun varsayım ve gerekçelerini açıklarken her iki mezhebin birbirinden farklı bakışa sahip olduğunu ispatlamaktadır. Son kısımda bu iki çeşit bakışaçısının farklılığını, ortak ve ayrıldıkları noktaları tarihsel bilgilere, istatistik ve rakamlara dayanarak incelenip tahlil edilecektir.
1. Ehl-i Sünnet'in haberlerine göre İmam Hasan'ın (a) yaptığı barışın felsefesi