Bu kelam konuları daha çok Ehl-i Hadis diye bilinen ve İslâmî ve usûlî meselelerde aklı dikkate almayan, ona muhalif olan ve onu haram kabul eden bir grup karşısında dile getiriliyordu. Bu grubun en tanınmış rehberlerinden biri Ahmed b. Hanbel’di (Mutahharî, Kelam bölümü, s. 102). Elbette mantıkta kıyasın değeri vardır ve bilinen kıyaslardan biri iktiranî kıyastır. Bu kıyas türü bütün mekteplerde ve mezheplerde ilgi görmüştür (Mutahharî, s. 109). Şiaların reddettiği kıyas, mantıktaki kıyas değil, fıkıhtaki kıyastır. Bitirirken şuna da değinmemiz gerekir ki İmam Sâdık’ın (a.s) en meşhur üsluplarından biri, onun mektebinin müşahede, art niyet taşımama ve anlam çıkarma mektebi olması idi. İmam ilmi arayın, çünkü ilim sizin Allah ile bağınızdır, diyordu (el-Cündî, s. 309). İmam’ın safsatacılarla mücadelesi ve aklın yanında Kur’an’a, sünnete ve icmaya da özel teveccüh göstermesi, onun düşüncesinin temel esaslarındandı (a.e., s. 312). İmam taklidi, aklın aşağılanması ve ruhun köleliği şeklinde niteliyor ve helal-haram meselelerine ölçüp tartmadan uymayı, canını başkalarının eline teslim etmeye benzetiyordu (a.e., s. 316).
İmam Sâdık’ın (a.s) Mektebini Zafere Ulaştıran Sebepler
Konuya devam etmeden önce yapılan açıklamaları dikkate alarak bir noktayla ilgili uyarıda bulunmamız gerekir, o da şudur: İmam Sâdık’ın (a.s) mektebine neden Ca’ferî mektebi deniliyor? Bu unvandan bahsederken, İmam’ın mektebinin zaferinin onun içinde gizli olduğu görülür. Şia mezhebinin Ca’ferî adıyla anılmasının delillerinden biri, diğer pak imamların imametlerinden ve ilimlerinden ayrı olarak, hiçbirinin İmam Sâdık (a.s) kadar fazilet ve ilmi kullanabilme fırsatına sahip olmamalarıdır (Muzaffer, s. 207). Özellikle onun, diğer imamlara nispeten çok daha iyi bir vaziyette olmasının İmam’a dikkate değer bir yardımı olmuştur (a.e., s. 207). Bu etkenlerden bazıları: 1. İmam’ın yaşadığı sürenin uzun olması. 2. İmam’ın asrının fıkıh, kelam, ilmî münazaralar, hadis ve diğer ilimlerin tomurcuklandığı asır sayılması. 3. İmam Sâdık’ın (a.s) döneminde, emniyetin diğer imamlara oranla daha fazla olması. 4. Ca’ferî veya İmamiye fıkhı adının, İmam’ın kendi zamanında, dört mezhep kurucusu vesilesiyle tanınıp dillendirilmesi (a.e., s. 210). Elbette bu faaliyetler sadece yukarıda zikredilen zaman dilimiyle sınırlı değildir. İmam Sâdık (a.s), Hz. Ali’den (a.s) sonraki fıkıh ve rivayet kaynaklarına şaşılacak bir dikkat göstermiş, onları tekrar gözden geçirmiş ve asıl Alevî öğretileriyle beraber Ca’ferî fıkhı adıyla dakik bir öğreti yapısı ortaya çıkarmıştır (Musevî Bojnourdî, s. 167).
İmam Sâdık’ın (a.s) mektebini zafere ulaştıran sebepler ise şunlardır:
1. Siyasî meselelere karışmama ve kılıçla kıyam etmeme. Bunların yerine inanç ordusu hazırlama girişiminde bulunmuştur (Edib, s. 183).
2. Halkın İslâmî vicdanını harekete geçirme ve bir ümmet oluşturma girişimi (a.e., s. 185).
3. Asıl İslâm inancını yaymak için Haşim b. Hikem, Mümin et-Tak, Muhammed b. Müslim, Zürare b. Ayun gibi meşhur öğrencileri eğitmesi (a.e., s. 19).
4. a) İlmî ve fıkhî işler için merci oluşturması. b) Hadislerdeki hataları düzeltmesi. c) İslâmî inançları sahih kaidelere göre şerh etmesi (a.e., s. 193).
5. Münazara özgürlüğünü, hoşgörüyü ve düşünce özgürlüğünü yaygınlaştırması.
6. Eğitim yöntemini değiştirmesi (Mağz-ı Mütefekkir-i Cihan-ı Şia, s. 26).
7. Sahih irfanın yaygınlaştırılması ki bu hem Şialar, hem de Ehl-i Sünnet tarafından kabul görmüştür (a.e., s. 85).
8. İtikafı, ruhu temizlemek için bir vesile unvanıyla kullanmak (a.e., s. 211).
9. İlim taliplerini dikkat ve gözlem altında tutmak ve onları riyakârlıktan, böbürlenmekten, cidal ve çekişmeden alıkoymak (Muzaffer, s. 221).
10. Eğitim ve öğretim yoluyla velayet hattını genişletmek (Vekiliyan, s. 52-53).
11. İlim kesbetme ve o ilimleri diğerlerine intikal ettirme hususunda İmam’ın güvenilir olması (Ca’ferî, s. 304).
12. Savaşlara ve fırkalarla ilgili meselelere karışmaması (a.e., s. 339).
13. İmam Sâdık’ın (a.s) varlığının ilim deryası olması. Öyle ki kendisinin “Bana sorun, bana sorun” dediği duyulmuştu (Dairetü’l-Mearifi Teşeyyü, s. 359).
14. İmam’ın öğrencilerini, zafere ulaşmak için çatışmaya girmekten kesinlikle men etmesi (el-Cündî, s. 308).
Neticede İmam Sâdık (a.s) ittihat ve düzen oluşturarak, sahih ilmî yöntemle ve akılcılıkla Şiilik mektebi için büyük zaferler elde etti.
Ehl-i Sünnet’in ve Âlimlerin İmam Sâdık’la (a.s) İlgili Görüşleri