- Uzmanlık: Özellikli bir eğilimle tefsir yazımında en temel sütun, akımlardan birine nispetle belli bir bilim alanındaki uzmanlığın varlığı veya en azından müfessirde, onu tefsirin belli bir yaklaşımına sevkeden özel bir zevk ve tarzın hâkim olmasıdır. (Rızâyî Isfehanî, 1387, c. 2, s. 23). Elbette ki zamanın bilimlerinden birinde uzman olan kişinin tefsir kavrayışlarının, sırf ilmî zevk ile Kur’an’a yaklaşan bireye nispetle farklı olacağına ve Kur’an’dan çok daha derinlemesine istifade edeceğine şüphe yoktur.
- İhtiyaç: Müfessirin içinde yaşadığı dönemin şartları ve meseleleri, müfessirin Allah’ın ayetlerine bakışına yön verebilir. (Şâkir, 1382, s. 48). Bu nedenle zamanın uzmanlık ve ihtiyacının müfessirde biraraya gelmesi durumunda onda kendi çağındaki insanların çoğu ihtiyacını Kur’an’dan karşılama ve Kur’an’ı tüm zamanlar için bir mucize olarak tecelli ettirme kaygısını oluşturabilir. Bu, insanların hayatındaki pek çok yönle doğrudan irtibat halindeki psikoloji biliminde özel bir öneme sahiptir.
- Farklılık: Kur’an tefsirlerinin farklılaşmasına sebep olabilen etkenlerden biri de Kur’an tefsirinde çok sayıda akımın ortaya çıkmış olmasıdır. (Alevimehr, 1389, s. 210). Çünkü nihayetinde uzmanlık ve zamanın ihtiyacı, müfessire, Kur’an ayetleriyle ilgili o ana dek birçok müfessire gizli kalmış yeni bir anlayış armağan edebilir. Bunun da psikolojik tefsir gibi tefsirlerin asli hedefi olması mümkündür.
Psikolojik Tefsirin Kaynakları
Tefsirin kaynakları altı kategori olarak sınıflandırılabilir: Kur’an, Masumların rivayetleri, lugat kaynakları, tarih kaynakları, akıl ve deneysel birikim. (Bâbâyî ve diğerleri, 1388: 298). Bu altı kaynak, tefsirde en önemli ve en işlevsel kaynaklar kabul edilmektedir. Bu altı kaynağın arasında dört tanesi, Kur’an’ın psikolojik yönden anlaşılmasında çoğunlukla dayanılan kaynaklardır:
- Kur’an: Kur’an-ı Kerim’de, deneysel bilimler veya Masumların rivayetleri gibi diğer kaynaklara istinat etmeksizin sırf nastan veya ayetin zahirinden istifade etmeyi mümkün kılan psikolojik değiniler mevcuttur.
Bu ayetleri iki gruba ayırmak mümkündür:
- a) Doğrudan ayetler: Bazı Kur’an ayetleri “psikolojik önermeler” taşımaktadır. Mesela evliliğin sağladığı dinginlik etkisine işaret eden Rum suresi 21. ayet gibi.
- b) Dolaylı ayetler: Bu grup ayetlerin “psikolojik işlevi” bulunsa da onlardan psikolojik önermeler çıkarılamaz. Mesela Allame Tabâtabâî’nin psikolojik yorumunu yaptığı “Biz, insana anne babasına iyi davranmayı emrettik. Annesi onu ne zahmetle karnında taşıdı ve ne zahmetle doğurdu!” (Ahkaf, 15) ayeti gibi. Bu büyük müfessirin görüşüne göre hamilelik ve emzirme günlerindeki meşakkatın belirtilmesi, üstelik de bunun Allah tarafından anne babaya ihsanda bulunma talimatından sonra gelmesi bir tür insanın duygularını harekete geçirmek için olabilir. (Tabâtabâî, 1390, s. 18, s. 201). Bunun yolla insanlar ebeveynine, ama özellikle de anneye müteşekkir ve minnettar olmaya teşvik edilmektedir.
- Masumların rivayetleri: Elimize ulaşan tefsir rivayetlerinin tamamı, doğrudan psikolojik tefsirle bağlantılı ve bu tür tefsirlerde en büyük işlevi gören iki grup rivayetten oluşmaktadır:
- a) İçerdikleri psikolojik kavramlarla ayetlerin tefsir edilmesini sağlayan rivayetler. Mesela “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden bir hakem gönderin.” (Nisa, 35) ayetinin tefsirine ilişkin aktarılmış çok sayıda rivayet gibi.
- b) Psikolojinin “geleneksel kavramlar”ını içermeyen ayetlerin psikolojik tefsirinde kullanılan rivayetler. Mesela İmam Sâdık’ın (a.s), “ Kim inanırsa Allah’a, o da, onun gönlüne doğru yolu ilham eder..” (Teğabun, 11) ayetinde yaptığı psikolojik tefsir gibi. İmam’ın (a.s) görüşüne göre Allah’a iman, sükûnet ve dinginliğe sebep olacaktır. (Berkî, 1371, c. 1, s. 249).
- Deneysel birikim: Psikoloji bilimindeki deneysel araştırmalar da, tabii ki kesin olmaları veya en azından güven vermeleri şartıyla, tefsir için kabul edilebilir bir dayanak oluşturmaktadır. Mesela bilişsel terapide kâr-zarar tablosu teorisinin, içkinin haram kılınmasında kâr-zarar değerlendirmesine uygulanması gibi.
Psikolojik tefsirde deneysel teoriler ve araştırmalardan çıkarılmış hükümler ve şartlar ayrıntılı olarak prensipler kısmında ele alınacaktır.