- Lügat kitapları: Kur’an’da psikolojik anlam ve içeriğe sahip bazı kavramların derinlemesine ve net biçimde anlaşılması amacıyla eski lugat bilginlerinin görüşüne başvurulabilir ve psikolojik tefsirde onlara dayanılabilir. Mesela psikolojik Kur’an kavramı olan “göğüs ferahlığı”nın sözlüklerdeki incelemesi gibi. Bu eylemin kavramsal karşılığı “konseptoloji” veya “terminoloji”dir.
Ayetleri anlamak için tefsir kaynaklarını kullanmanın gereci ve sonuç çıkarmanın gücü olarak aklın (akl bi’l-ma’na’l-e’em) işlevinin diğer kaynaklara paralel yer aldığını ve onların tamamlayıcı yarısı olmadığını hatırlatmak gerekir. Psikolojik tefsirde çok işlevli kaynak olarak gözönünde bulundurulmayan akıl, felsefî akıldır (akl bi’l-ma’na’l-ehas).
Bu bölümde anlatılan konuların tamamından anlaşılan odur ki, tefsirde psikolojik ekol ile bilimsel metot arasında benzerlikler bulunmasına rağmen bu akım, bilimsel metodun alt kümesi olarak değerlendirilemez. Çünkü bilimsel tefsir metodunda sadece deneysel birikim tefsir kaynağı olarak kullanılmaktadır. Halbuki tefsirde psikolojik ekol, aralarında rivayetlerin bulunduğu başka bir kaynaktan da yararlanmaktadır. Sonuç itibariyle tefsirin çeşitli yöntemlerinin yardımıyla Kur’an’ı anlamada bu ekolden de istifade edilebilir.
Psikolojik Tefsirin Kısımları
Psikolojik tefsirler, müfessirin ayetlere psikolojik bakışla hedeflediği şey ve Kur’an ile psikoloji dalları arasındaki alanda üstlendiği işlev bakımından üç gruba ayrılmaktadır:
- Önceki görüşlerin sunulması: Bu kısımda psikoloji araştırmalarının sonuçlarını ve ileri sürülen görüşleri, tabii ki kesin olmaları veya güven vermeleri şartıyla, Kur’an-ı Kerim ayetlerine sunarız. Netice olarak da onlarla ilgili Kur’an’ın tavrını belirleriz. Bu iş, ancak üç şekilde gerçekleşebilir:
- a) Teyit: Kur’an ayetlerinde sözkonusu bilimsel teoriyi teyit eden birtakım örnekler mevcuttur; ya bizzat Kur’an’ın o görüşe işaret etmesi ya da onu kullanması biçiminde. Bu kısma “uygulama” adı verilmesi de mümkündür.
Allame Tabâtabâî, uygulamayı, bir tür bilimsel görüşleri Kur’an-ı Kerim’e “dayatma” ve bunun sonucunda da ayetleri tevil etme saymaktadır. (Tabâtabâî, 1390, c. 1, s. 8). Öyle anlaşılıyor ki Allame’nin bu ifadesi, bazı çağdaş müfessirlerin eserlerinde doğa bilimlerinin teorileri ve onların kimi ayetlere tatbik edilmesi babında görülen yanlış ve kuralsız uygulamalar nedeniyledir. Buna karşın bu araştırmada uygulamadan kastedilen, tefsir kaidelerine riayet edilerek ve bunun yanısıra kesin ya da güven veren karinelerden yararlanılarak gerçekleşmiş ve netice itibariyle de tevile ve zâhiri terketmeye ihtiyaç duyurmayan tatbiktir.
- b) Ret: Psikoloji teorilerinin ayetlere sunulmasının ikinci şekli, sözkonusu teorinin bazı Kur’an ayetlerine aykırı olmasıdır. Bu durumda, olumsuzlayan varsayımlardan biri ortaya çıkacaktır. Prensipler kısmında buna işaret edilecektir.
- c) Suskunluk: Üçüncü şekil, sözkonusu teorinin sunulmasından sonra Kur’an-ı Kerim’in ayetlerinden bu teoriye ilişkin ne teyit ne de ret alınamaması durumudur.
- Yeni teorilerin üretilmesi: Psikolojik tefsirlerin kısımlarından en önemlisi ve en çok ihtiyaç duyulanı, Kur’an ayetlerinin psikolojik alanında, ayetlerin güncel ve taze anlamına eşlik edecek yeni teoriler ortaya konmasıdır. Bu, İslami sosyal bilimlerin gelişmesi yönünde etkili bir adım olabilir. Müfessir, Kur’an’da psikolojiyle ilgili ayetleri bulup çıkartarak ve sonuçta da psikoloji bilimiyle bağlantılı önermeler ve kavramlar üreterek İslami psikolojinin gelişmesini sağlayacak yeni teoriler üretmeyi başarabilir.
“Kur’an ilimlerinin teorileştirilmesi” olarak da adlandırılabilecek bu iş, sosyal bilimlerin çeşitlerine tema oluşturma ve yön vermede etkili olma kabiliyetine sahiptir. (Rızâyî Isfehanî, 1388, s. 127).
- Sistemleştirme: Kur’an-ı Kerim’den çıkarılmış psikoloji kavramları arasında bağlantı kurmak, bizi bir psikoloji sistemine veya modeline ulaştırabilir. (Pesendide, 1386, s. 92). Örnek vermek gerekirse, Kur’an ayetlerinde motivasyona dönük önermelerden, Kur’an açısından bir motivasyon sistemi kurmak mümkündür.
Psikolojik Tefsirin Tanımı
Bu bölümde değinilen konular itibariyle psikolojik tefsir şöyle tanımlanabilir:
“Psikolojik tefsir, tefsir kaynaklarından yararlanarak geçmişteki teorilerin ayetlere sunulmasıyla yeni teoriler üreten ve Kur’an ile psikolojinin bakışından bir sistem kuran tefsir ekollerinden biridir.”
el-Mizan Tefsirinde Psikolojik Tefsir
el-Mizan tefsirinde değişik yerlerde Allame Tabâtabâî’nin, birçok müfessirin fıkıh ya da tarih gibi psikoloji dışında bakışla tefsire koyulduğu bazı ayetleri psikolojik açıdan tefsir ettiğine şahit oluyoruz. Aşağıda bunun örneklerine değinilecektir: