Açıklandığı gibi bu vekillerin isminin tamamı Şia kaynaklarında yoktur, ancak ricâl kaynaklarına müracaat edilerek yapılan mütalaa esasınca söz konusu vekillerin bazılarının isimleri şöyledir:
1. Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Cafer el-Esedî el-Kûfî er-Razî;
2. Ebu Abdullah b. Harun b. İmran el-Hamdanî;
3. Ebu Muhammed Hasan b. Muhammed b. Harun b. İmran el-Hamdanî;
4. Muhammed b. Sâlih b. Muhammed el-Hamdanî;
5. Ebu İshak Muhammed b. İbrahim b. Mahziyar el-Ahvazî;
6. El-Kasım b. el-Âlâ;
7. Hasan b. Muhammed b. Katat Saydelanî;
8. Muhammed b. Şâzân b. Naim eş-Şâzânî en-Nişaburî;
9. El-Aziz b. Zuheyr;
10. Kasım b. Muhammed b. Ali b. İbrahim Hemedanî;
11. Ebu Ali, Bestam b. Ali;
12. Ali b. Hüseyin b. Ali et-Taberî;
13. Davud b. Kasım b. İshak b. Abdullah b. Cafer b. Ebi Talib el-Caferî;
14. El-Hasan b. Nazri’l-Kummî;
15. Muhammed b. Hafs b. Amr b. el-Amrî;
16. Ahmed b. İshak el-Eş’arî el-Kummî.
Ricâl kaynaklarında bu isimlerin yanı sıra “Küçük Gaybet” Dönemi’nde görev yapan vekillerin de bulunduğu yer almaktadır, ancak biz bu eserde naklettiğimiz isimlerle yetiniyoruz.
7. Yalancı ve İhanet Eden Vekiller
Önceki bölümde belirtildiği gibi Vekâlet Teşkilatında çeşitli hedeflerden kaynaklanan bazı sapkın akımların kendini gösterdiğine şahid oluyoruz. Genel olarak bu akımlar ikiye ayrılabilir: 1. Önceden İmam’ın vekil unvanıyla atadığı, ancak sonra fesat ve hıyanete yönelen bazı kimseler. 2. Asıl itibariyle vekâlet ve niyabet geçmişi olmayıp bir takım hedeflerden dolayı yalan yere kendisini İmam’ın vekil ve Nâib’i tanıtarak bir grubu etrafında toplayan ve rüsvalıklarıyla sonuçlanan şahıslar. Bu iki akım, hem Gaybet-i Sugra Dönemi’nde hem Vekâlet Teşkilatının başlangıcından önce göze çarpmaktadır. Gaybet-i Sugra Dönemi’nde sapkın akımların daha çok yaygın olmasının sebebinin İmam’ın olmayışı ve vekiller üzerindeki kapsayıcılık azlığının, fırsatçı kimseler için alt yapı hazırladığı anlaşılmaktadır.
8. Şia’nın Fikrî, Siyasî ve Toplumsal Konumu
a) Fikrî Konumu
Gaybet-i Sugra Dönemi’nde Şia düşünce ve fikir açısından daha iyi bir konuma sahipti. Şialar bu dönemde İslâm âlemine çeşitli ilim dallarında büyük âlimler sunmayı başardılar, zira İmam Mehdi’nin (a.f.) Gaybeti’yle karşılaşmışlar ve Peygamber (s.a.a.) ve Ehlibeyt’in (a.s) kültür mirası ve rivayetlerinin geçmiş dönemlerden daha çok korunmasına ihtiyaçlarının olduğunu anlamışlardı. Bu yüzden Küçük Gaybet’in yetmiş yıllık döneminde değerli kitapları kaleme aldılar.
Bu dönemde “Kum ve Necef” şehirleri Şia’nın iki önemli ilim ve hadis merkezi idi. Eş’arîler, Himyerîler, İbn Bâbeveyhler, Furat b. İbrahim ve Ahmed b. Muhammed Hâlid Berkî gibi âlimler ilimlerini bu merkezlerden alarak kitaplar telif ettiler.
Bu dönem yazarlarından ve kaleme aldıkları eserlerden bir kaçına değineceğiz:
1. Ebu’l-Kasım, Furat b. İbrahim b. Furat Kûfî: Gaybet-i Sugra Dönemi’n âlimlerinden ve “Tefsirü Furat” kitabının sahibi;
2. Muhammed b. Mes’ûd b. Ayyaşî Temimî Kûfî Semerkandî: Hicrî Üçüncü Asr’ın âlimlerinden ve “Tefsir-i Ayyaşî”nin yazarı;
3. Muhammed b. Yakub Kuleynî ölüm yılı (h. 329): “Usulu Kâfi”, “Furû’u Kâfi”, “Ravzatu’l-Kâfi” ve diğer birkaç eserin yazarı;
4. Ebu Ali, Muhammed b. Ebubekir Hemmam (h. 258-332 veya 336): “el-Envâru fî Tarihî’l-Eimme” (a.s.), “et-Temhisu fî Beyani Mucibati Temhisu Zunubi’l-Mu’minîn vb… gibi birkaç eserin yazarı;
5. Ahmed b. Vazih Yakubî, ölüm yılı (h. 284): Yakubî Tarihî olarak bilinen “Tarihî Yakubî” kitabının yazarı;
6. Muhammed b. Hasan b. Ferruh Saffar ölüm yılı (h. 290): “Besâiru’d-Derecât” kitabının yazarı;
7. Ahmed b. Muhammed b. Hâlid Berkî, ölüm yılı (h. 274 veya 280): “el-Mehasin” kitabının yazarı;
8. Ali b. Hüseyin b. Musa b. Bâbeveyh Kummî, Şeyh Sadûk’un babası (h. 260-328): İbn Nedim onun hakkında şöyle yazmaktadır: Oğlu Ebi Cafer, Muhammed b. Ali, babasının 200 cilt civarında kitap yazdığını belirtmiştir. Necaşî “el-Fihrist” isimli eserinde onsekiz kitabın ismine değinmiştir;
9. Sa’d b. Abdullah b. Ebi Halef Eş’arî Kummî, ölüm yılı (h. 300): “Kitabu’r-Rahme ve Menakibu’ş-Şia” gibi birçok eser telif etmiştir;
10. Ebu’l-Abbas Himyerî Kummî, Abdullah b. Cafer Gaybet-i Sugra Dönemi’nin büyüklerinden olup birçok eseri kaleme almıştır, telif ettiği kitaplardan birisi de “Gurbul-İsnad”’tır;
11. Ebu Cafer Himyerî Kummî, Muhammed b. Abdullah b. Cafer, bazı âlimler “Kurbu’l-İsnad” kitabının yazarının Ebu Cafer Himyerî olduğunu ifade etmişlerdir;
12. Ebu Zeyneb, Muhammed b. Cafer Nu’mânî, Sikatu’l-İslâm Yakub Kuleynî’nin öğrencilerinden ve “el-Gaybe” kitabının yazarıdır.
b) Siyasî Konumu
Gaybet-i Sugra asrında Abbasî hilafet merkezinin Bağdad’da olduğu dönemler Şia, siyasî konum açısından mahrum bir durumdaydı. Hükümet ve hilafetin sahibi olan Abbasîler Ebu Talib ailesine özellikle Hz. Ali (a.s) evlatlarına ve Şialar’ına karşı kin ve düşmanlık beslemekteydi. Şia ile olan bu düşmanlık bazen zirveye ulaşıyor bazen de azalıyordu. Bu düşmanlık ve kin “Mutezid”in hilafeti döneminde (h. 279-289) diğer halifelerin döneminden daha da fazlaydı.