İrfanda insanın temiz ve pak kalbi ile Hakk Teala arasında gizli bir antlaşma-ahit vardır. Arifler de buna “Sır” derler. Kalbin en derin ve gizli köşesi de sır olarak adlandırılır. İrfanda söz sahiplerinin nazarına göre, Hallac-ı Mansur, Aynulkuzzat Hamedani ve Şehabeddin Sühreverdi bu İlahi sırrı açığa vurdukları için dar ağacına çekilmişlerdir. Tarih de onları “Aşk Şehitleri” olarak adlandırmaktadır. Attar da, son şehidin elem verici sonundan etkilenerek, kendi batınındaki o gizli manaları açığa vuramayışının ızdırabını kaleme almaktadır. Attar, Esrarname:
ز بس معنی که دارم در ضميرم خدا داند که در گفتن اسيرم ز ما چندان که گويی ذکر ماند وليک اصل معنی بکر ماند
“Kalbimde o kadar mana var ki, Allah biliyor, söylemekte esirim. Bizden bahsedersen çok zikir kalır, Lakin asıl mana bakir kalır.”
Fuzuli de, İlahi sırrın gizlenmesini şöyle ifade etmektedir.
“Râz-ı eşkin saklaram elden nihân, ey serv-i nâz! Gitse başım şam tek, mümkün değil ifşâ-yı râz.”
Gerçek ariflerin İlahi marifet nuru ile dolu kalpleri, bu çelişkili ve iki kutuplu dünyada asla huzur bulamaz. Ademden yani yokluktan vücuda gelen varlık yeniden yokluğa dönmeyince bu ıstırap asla bitmez. Attar, vücut ve ademi bir ayna bilir. Suret aleminde olan noksanlık ve kemal onun yansıması ve hayalidir. Attar, Esrarname:
وجود آيينه است اما نهان است عدم آيينه را آيينه دانست هر آن صورت که در نقص و کمالی است در اين آيينه عکسی و خيالی است
“Vücud bir aynadır lakin gizlidir, Yokluk bu aynayı ayna bilir. Noksan ve kamil olan her bir suret, Bu aynada bir akis ve hayeldir.”
Fuzuli:
“Dehr bir sel-abdır mülhak adem deryasına, Biz ki, ser-gerdanız, o seyl-aba düşmüş har ü has. Çizginir har ü has ol seyl-ab oldukça revan, Yetmeden deryaye rahat mümkin olmaz bir nefes.”
Kaynaklar
1. İlahiname, Ferideddin Attar, Teshih: Fuad Ruhani, Tahran, 1972.
2. Divan, Ferideddin Attar, Tashih: Taki Tefzili, Tahran, 1975.
3. Müsibetname, Ferideddin Attar, Tashih: Nurani Visal, 1985.
4. Mantiku’t Tayr, Ferideddin Attar, Tashih: Dr. Sadık Govherin, Tahran, 1977.
5. Muhtarname, Ferideddin Attar, Tashih: Dr. Rıza Şefii Kedkeni, Tahran, 1979.
6. Muhammed Fuzuli, Divan, Eserleri, C.1. Bakü, 1958.
7. Muhammed Fuzuli, Leyla ve Mecnun. Eserleri, C.2. Bakü,1958.
8. Muhammed Fuzuli, Hadikatus Suada, Bakü, 1993.
9. Kimyay-i Saadet, Ebu Hamid İmam Muhammed Gazali, Tahran, 2003.
10. İslam Tasavvufunda Aşk, Nusretullah Kamyab, Tahran, 1996.
11. Mebayin-i İrfan ve Ahvali Arifan, Dr. Ali Asger Halebi, Tahran, 1997.
12. İran Tasavvuf tarihi ve Arifleri, Abdur Refi Hakikat, Tahran, 1991.
13. Esrarname, Ferideddin Attar.
14. Mesneviy-i Manevi, Celaleddin Rumi, Nikolson çapı, Tahran, 1994.